Biển Đen không chỉ nổi tiếng bởi lịch sử lâu đời và những câu chuyện về các nền văn minh ven bờ. Dưới lớp nước sâu của nó còn tồn tại một kho báu khảo cổ đặc biệt: những xác tàu bằng gỗ được bảo tồn tốt đến mức các nhà khoa học có thể nhìn thấy những bộ phận đã biến mất từ lâu ở nhiều vùng biển khác.
Bí mật nằm trong tính chất hóa học của Biển Đen. Ở độ sâu khoảng 150 mét trở xuống, nước rất nghèo hoặc gần như không có oxygen, tạo nên môi trường anoxic. Trong điều kiện ấy, nhiều sinh vật và quá trình hóa học vốn phân hủy gỗ hoạt động yếu hơn rất nhiều. Vì vậy, những bộ phận bằng gỗ của tàu có thể tồn tại hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm.
Ảnh: nationalgeographic
Năm 2018, dự án Black Sea MAP công bố một phát hiện gây chấn động: một tàu buôn khoảng 2.400 năm tuổi nằm ở độ sâu hơn 2.000m ngoài khơi Bulgaria. Con tàu dài khoảng 23m và đặc biệt ở chỗ nhiều cấu trúc vẫn còn nguyên, bao gồm cột buồm và ghế dành cho người chèo. Nó có những đặc điểm tương tự các tàu buôn được mô tả trên đồ gốm Hy Lạp cổ đại.
Điều đáng kinh ngạc là đây không phải trường hợp duy nhất. Trong giai đoạn khảo sát 2015–2017, Black Sea MAP đã phát hiện và ghi nhận 65 xác tàu, có niên đại từ thế kỷ IV trước Công nguyên đến thế kỷ XIX. Các robot điều khiển từ xa đã chụp hơn 250.000 ảnh độ phân giải cao và hàng trăm giờ video dưới nước.
Một số xác tàu còn cho phép các nhà khảo cổ quan sát những chi tiết thường biến mất hoàn toàn: thân tàu, boong, cột buồm, bánh lái và các cấu trúc gỗ nhỏ. Thay vì chỉ tìm thấy vài mảnh gỗ, các nhà nghiên cứu có thể nghiên cứu cả một con tàu như một cấu trúc hoàn chỉnh.
Ảnh: nationalgeographic
Điều này biến xác tàu thành những “bức ảnh chụp” của quá khứ. Một con tàu chìm xuống đáy biển trong một tai nạn không được chuẩn bị trước, vì thế hàng hóa, cấu trúc và cách bố trí của nó có thể phản ánh đời sống hàng hải thực tế hơn nhiều so với những hiện vật được chôn cất có chủ đích.
Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: môi trường đã bảo vệ những con tàu cũng khiến chúng cực kỳ khó tiếp cận. Một số xác tàu nằm sâu tới hơn 2.000m, nơi con người không thể lặn trực tiếp. Vì vậy, các nhà khảo cổ phải sử dụng robot ROV, sonar, laser và kỹ thuật dựng mô hình 3D để nghiên cứu chúng mà không cần trục vớt.
Có lẽ dưới đáy Biển Đen vẫn còn hàng trăm xác tàu chưa được phát hiện. Và mỗi con tàu có thể là một câu chuyện chưa được kể về những thương nhân, thủy thủ và nền văn minh từng đi qua vùng biển này hàng nghìn năm trước.
Biển Đen vì thế không chỉ cất giữ nước biển. Nó đang cất giữ cả những khoảnh khắc của lịch sử nhân loại.
