Sức nóng của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM... khiến hàng triệu gia đình đứng ngồi không yên. Áp lực từ những "tỷ lệ chọi" khốc liệt vô tình biến một kỳ thi chuyển cấp thành một cuộc chiến cân não. Thế nhưng, nhìn nhận một cách thấu đáo, đây dù là một nấc thang quan trọng nhưng không phải là cánh cửa duy nhất quyết định tương lai của một đứa trẻ. Điều các em cần nhất lúc này không phải là những kỳ vọng đè nặng, mà là sự lắng nghe, đồng hành và nâng đỡ từ gia đình, xã hội.

Khi "tấm vé" vào trường công lập trở thành áp lực quá tải

Nhiều năm trở lại đây, cuộc đua giành suất vào lớp 10 công lập tại các đô thị lớn luôn được ví như một trận "chung kết sớm", thậm chí còn căng thẳng hơn cả kỳ thi tốt nghiệp THPT hay xét tuyển đại học. Chỉ tiêu có hạn, trong khi nguyện vọng của học sinh và kỳ vọng của phụ huynh lại quá lớn. Vô hình trung, điểm số và tấm vé vào trường công lập đã trở thành thước đo duy nhất cho năng lực, thậm chí là tương lai phía trước của một học sinh khi ở ngưỡng tuổi 15.

Năm nay, thành phố Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở, tăng khoảng 20.000 học sinh so với năm ngoái. Theo kế hoạch phân luồng sau THCS, năm học 2026-2027, Hà Nội sẽ có khoảng 88.000 học sinh (khoảng 60%) được tuyển vào các cơ sở giáo dục công lập (trường THPT, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, cơ sở giáo dục nghề nghiệp). Như vậy, số học sinh được tuyển vào các cơ sở giáo dục tư thục khoảng 59.000 em.

Tại TPHCM áp lực giành “tấm vé” vào lớp 10 công lập cũng không kém. Theo Sở GD&ĐT TP HCM, hiện khoảng 170 trường THPT công lập trên địa bàn đã đăng ký chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027 với quy mô dự kiến 103.739 học sinh.

Trong khi đó, số học sinh lớp 9 tốt nghiệp tăng mạnh sau khi sáp nhập. Nếu tất cả học sinh lớp 9 dự thi vào các trường THPT công lập, tỷ lệ trúng tuyển chỉ đạt khoảng 61%. Điều này đồng nghĩa khoảng 65.000 học sinh phải lựa chọn hướng học tập khác, bao gồm học tại các trường THPT tư thục, trung cấp nghề hoặc hệ giáo dục thường xuyên.

Trong đó, khu vực 1 (TPHCM trước đây) và khu vực 3 (Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây) có thể tuyển khoảng 66% số học sinh lớp 9, nhưng khu vực 2 (Bình Dương cũ) chỉ đạt khoảng 44%.

Trước áp lực này, ngành giáo TPHCM đặt mục tiêu nâng tỷ lệ tuyển sinh lớp 10 công lập lên ít nhất 70% so với số học sinh tốt nghiệp THCS. Việc tăng tỷ lệ này nhằm ưu tiên chỗ học cho học sinh trên địa bàn, góp phần đảm bảo an sinh xã hội và giảm áp lực cho các gia đình khi tìm kiếm chỗ học sau THCS. Nếu đạt mục tiêu này, số học sinh không vào được trường công lập sẽ giảm từ khoảng 65.000 xuống còn khoảng 51.000 em.

Hướng đi nào cho các em không vào được lớp 10 hệ công lập là bài toán khiến các bậc phụ huynh và những người làm giáo dục vô cùng quan tâm tại thời điểm này.

Tương lai của những học sinh “trượt” lớp 10 công lập sẽ đi về đâu?

Trao đổi với phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống, ông Nguyễn Quang Tuấn, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cho biết, năm nay Hà Nội sẽ có khoảng hơn 50.000 học sinh (khoảng 40%) không đỗ lớp 10 công lập sẽ theo học tại các cơ sở giáo dục tư thục (trường THPT, cơ sở giáo dục nghề nghiệp) đảm bảo công tác phân luồng sau THCS theo quy định. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là các em không còn cơ hội học tập hoặc phát triển. Hệ thống giáo dục của Hà Nội hiện nay khá đa dạng, học sinh có thể lựa chọn học tại các trường THPT tư thục, trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên, hoặc học nghề song song với học văn hóa tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Với việc vừa học nghề song song với học văn hóa tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, sau khi tốt nghiệp các em sẽ vừa có bằng tốt nghiệp THPT vừa có bằng trung cấp nghề để có thể học tiếp lên cao đẳng, đại học hoặc có thể tham gia ngay vào thị trường lao động với ngành nghề đã được học.

Kỳ thi vào lớp 10 trung học phổ thông là dấu mốc quan trọng nhưng không quyết định toàn bộ tương lai. Mỗi học sinh đều có năng lực, hướng đi riêng và có thể thành công nếu lựa chọn con đường phù hợp với bản thân.

Chia sẻ với PV Báo Tri thức và Cuộc sống về những lo lắng cho học sinh của mình trước áp lực kỳ thi đang đến gần, cô giáo chủ nhiệm lớp 9 ở một trường THCS Long Biên chia sẻ, là người đồng hành cùng các em suốt những năm tháng qua, đặc biệt là năm cuối cấp, chứng kiến từng giọt mồ hôi rơi trên trang vở, những cái ngáp dài vì thiếu ngủ, và cả những giọt nước mắt lo âu khi kết quả bài thi thử không như kỳ vọng. Tôi hiểu, áp lực mà các em đang gánh trên vai lúc này là rất lớn. Không chỉ học sinh mà giáo viên chủ nhiệm, giáo viên liên quan đến các môn thi của các em và các bậc phụ huynh cũng rất áp lực, lo lắng cho kết quả thi vào lớp 10 của các em sắp tới. Mặc dù hàng ngày trên lớp cô luôn nhắc nhở các em tập trung ôn thi, nắm chắc kiến thức để đạt kết quả tốt nhất, cố gắng đỗ được vào lớp 10 công lập. Nhưng thực tế không phải học sinh lớp 9 nào cũng có thể thi đỗ được vào học lớp 10 công lập. Và điều đó không có nghĩa là cánh cửa tương lai của các em khép lại. Thực tế ở những lớp 9 khóa trước, nhiều em dù không cơ hội tiếp tục theo học lớp 10 công lập nhưng vẫn chọn được hướng đi phù hợp.

Các em có thể chọn một lối đi rẽ ngang sang các trường tư thục, các trung tâm giáo dục thường xuyên, hay các trường nghề theo mô hình 9+... tất cả đều là những lựa chọn đáng trân trọng. Khi lựa chọn hướng đi phù hợp với năng lực và xu thế phát triển của xã hội, cùng sự nỗ lực và kiên trì phấn đấu, các em sẽ có cơ hội trở thành những người thành công, có cuộc sống hạnh phúc và đóng góp có ích cho xã hội.

Các em cần "liều thuốc tinh thần"- Sự lắng nghe và thấu hiểu từ cha mẹ

Kỳ thi vào lớp 10 trung học phổ thông rất quan trọng nhưng không phải là điều quyết định duy nhất cả cuộc đời của một học sinh. Điều học sinh cần nhất lúc này là sự lắng nghe, động viên, chia sẻ để các em thấy rằng: Dù kết quả ra sao, phía trước các em vẫn còn nhiều cánh cửa khác để trưởng thành.

Trong giai đoạn mang tính bước ngoặt này, điều học sinh cần nhất từ bậc làm cha làm mẹ không phải là những lời thúc giục, những bảng thành tích "con nhà người ta" hay những giọt nước mắt lo âu. Thứ các em khao khát chính là sự lắng nghe và thấu hiểu một cách vô điều kiện.

Cha mẹ cần là người chủ động cởi bỏ áp lực cho con, giúp con hiểu rằng: "Học tài thi phận", điều quan trọng nhất là con đã nỗ lực hết sức mình. Hãy lắng nghe nguyện vọng, sở thích thực sự của con để cùng con xây dựng các phương án dự phòng. Khi đứa trẻ cảm nhận được tình yêu thương và sự đồng hành vững chãi từ gia đình, các em sẽ bước vào phòng thi với một tâm lý tự tin, thanh thản nhất – đó mới chính là chìa khóa để đạt kết quả cao.

“Thất bại” ở tuổi 15, nếu được nhìn nhận đúng cách, sẽ là một bài học đắt giá về sự can đảm và tinh thần vượt khó. Ngược lại, nếu bị gia đình và xã hội quay lưng, trách móc, nó có thể trở thành một vết thương lòng sâu sắc, dập tắt đi ngọn lửa tự tin bên trong mỗi đứa trẻ.

Lời động viên kịp thời, cái ôm siết chặt của cha mẹ khi con bước ra khỏi phòng thi có giá trị lớn hơn mọi điểm số. Hãy để các em hiểu rằng, dù kết quả có ra sao, phía trước các em vẫn còn nguyên vẹn những cơ hội để học tập, để cống hiến và khẳng định giá trị bản thân. Đi chậm hơn một bước, chọn một lối đi quanh co hơn một chút không có nghĩa là thất bại. Tương lai thuộc về những ai biết đứng dậy sau vấp ngã, và nhiệm vụ của người lớn là tiếp thêm cho các em niềm tin ấy để tự tin vững bước vào đời.

Và cha mẹ hãy để ngôi nhà là vịnh tránh bão an toàn nhất, nơi các con có thể rũ bỏ mọi mệt mỏi sau những giờ luyện thi căng thẳng, chứ không phải là một "phòng thi thứ hai" đầy ngột ngạt.