Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội trong học tập, làm việc và cuộc sống. Tuy nhiên, song song với những lợi ích đó, công nghệ này cũng đang bị các đối tượng xấu lợi dụng để thực hiện nhiều hình thức lừa đảo công nghệ cao với mức độ tinh vi ngày càng lớn. Một trong những thủ đoạn đáng lo ngại nhất hiện nay là sử dụng công nghệ Deepfake để tạo hình ảnh, giọng nói và video giả mạo, khiến nạn nhân rất khó phân biệt thật - giả.

Deepfake AI biến cuộc gọi video thành chiếc bẫy lừa đảo tinh vi

Ảnh minh hoạ

Mới đây, Công an xã Trường Xuân, tỉnh Đồng Tháp đã phát đi cảnh báo về tình trạng các đối tượng sử dụng AI để giả mạo người thân, bạn bè, đồng nghiệp hoặc cán bộ cơ quan nhà nước nhằm chiếm đoạt tài sản của người dân.

Theo cơ quan công an, Deepfake có khả năng tạo ra những đoạn video hoặc cuộc gọi hình ảnh với khuôn mặt, giọng nói gần giống người thật. Chỉ cần thu thập một lượng nhỏ hình ảnh, video hoặc giọng nói được đăng tải công khai trên Facebook, TikTok, Zalo hay các nền tảng mạng xã hội khác, các đối tượng đã có thể tạo ra những đoạn video giả mạo đủ sức đánh lừa nhiều người.

Kịch bản phổ biến là đối tượng giả danh người thân đang gặp tai nạn, cần cấp cứu hoặc đang xử lý công việc khẩn cấp nên cần chuyển tiền ngay. Một số trường hợp khác, chúng giả mạo lãnh đạo cơ quan, đồng nghiệp hoặc đối tác yêu cầu nhân viên chuyển khoản gấp để thanh toán hợp đồng. Không ít đối tượng còn đóng giả cán bộ công an, ngân hàng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ để yêu cầu xác minh tài khoản, cung cấp mã OTP hoặc thông tin ngân hàng.

Đáng chú ý, nhiều cuộc gọi Deepfake chỉ kéo dài vài chục giây, hình ảnh thường mờ, giật, âm thanh chập chờn nhằm che giấu những điểm bất thường trong quá trình xử lý của AI. Chính yếu tố "mạng yếu", "đang ở nơi sóng kém" lại trở thành cái cớ giúp kẻ gian qua mặt nạn nhân.

Thực tế tại Việt Nam đã ghi nhận không ít người trở thành nạn nhân của thủ đoạn này.

Đầu năm 2024, bà N.T.H. (trú tại TP.HCM) nhận được cuộc gọi video từ tài khoản có hình ảnh và giọng nói giống hệt con gái đang học ở nước ngoài. Trong cuộc gọi ngắn chưa đầy một phút, người gọi cho biết đang gặp sự cố tài chính và cần chuyển gấp hơn 300 triệu đồng để giải quyết công việc. Vì tin đó là con mình, bà H. lập tức chuyển tiền. Chỉ sau khi gọi lại bằng số điện thoại quen thuộc mà không liên lạc được, bà mới biết mình đã trở thành nạn nhân của cuộc gọi Deepfake.

Một trường hợp khác xảy ra tại Hà Nội khi anh P.V.T., chủ một doanh nghiệp nhỏ, nhận được cuộc gọi video từ tài khoản hiển thị đúng khuôn mặt của vị giám đốc đối tác lâu năm. Người này yêu cầu chuyển trước gần 500 triệu đồng để hoàn tất thủ tục ký hợp đồng trong ngày. Tin tưởng vào hình ảnh hiển thị trên màn hình, anh T. đã thực hiện giao dịch. Chỉ đến khi đối tác thật liên hệ vào ngày hôm sau, anh mới phát hiện toàn bộ cuộc gọi trước đó được tạo bằng công nghệ Deepfake.

Các chuyên gia an ninh mạng đánh giá Deepfake đang trở thành một trong những công cụ nguy hiểm nhất mà tội phạm công nghệ cao sử dụng hiện nay bởi chúng không còn chỉ khai thác lòng tham hay sự thiếu hiểu biết, mà trực tiếp lợi dụng lòng tin giữa những người thân quen.

Bên cạnh nguy cơ lừa đảo tài chính, Deepfake còn có thể bị sử dụng để tạo các video bôi nhọ danh dự cá nhân, phát tán thông tin sai sự thật, tống tiền hoặc phục vụ các hoạt động vi phạm pháp luật khác. Khi AI ngày càng hoàn thiện, việc nhận biết video giả sẽ trở nên khó khăn hơn nếu người dùng không được trang bị kiến thức cần thiết.

Cơ quan Công an và chuyên gia chỉ cách nhận diện cuộc gọi Deepfake

Trước thực trạng trên, Công an xã Trường Xuân khuyến cáo người dân tuyệt đối không vội vàng chuyển tiền khi nhận được cuộc gọi hoặc video nhờ vay tiền, thanh toán gấp hay xử lý công việc khẩn cấp, kể cả khi người xuất hiện trên màn hình có khuôn mặt giống hệt người quen.

Theo cơ quan công an, cách an toàn nhất là chủ động gọi lại bằng số điện thoại quen thuộc hoặc gặp trực tiếp để xác minh thông tin trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch tài chính nào.

Người dân cũng được khuyến cáo không cung cấp số căn cước công dân, tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã OTP hoặc bất kỳ dữ liệu cá nhân nào thông qua điện thoại, mạng xã hội hay các ứng dụng nhắn tin.

Ngoài ra, việc hạn chế đăng tải công khai quá nhiều hình ảnh, video và giọng nói lên mạng xã hội cũng là giải pháp quan trọng để giảm nguy cơ bị kẻ xấu thu thập dữ liệu phục vụ việc tạo Deepfake.

Về góc độ chuyên gia, ông Vũ Ngọc Sơn, Giám đốc Kỹ thuật Công ty Công nghệ An ninh mạng Quốc gia Việt Nam (NCS), cho biết Deepfake ban đầu được phát triển nhằm phục vụ mục đích giải trí như hoán đổi khuôn mặt hoặc lồng ghép người dùng vào các bộ phim nổi tiếng. Tuy nhiên, thời gian gần đây công nghệ này đang bị các đối tượng lừa đảo khai thác mạnh để tạo ra các video mạo danh người thân, đồng nghiệp hoặc lãnh đạo nhằm yêu cầu chuyển tiền.

Theo phân tích của ông Sơn, do khả năng xử lý của các ứng dụng Deepfake hiện vẫn chưa hoàn toàn hoàn hảo nên các video giả mạo thường có thời lượng khá ngắn, dung lượng nhỏ và chất lượng hình ảnh, âm thanh không cao. Người xuất hiện trong video thường có khuôn mặt khá cứng, ít biểu cảm, cơ thể ít chuyển động, hiếm khi quay ngang hoặc cúi mặt vì AI rất khó xử lý khi khuôn mặt bị che khuất một phần.

Chuyên gia cũng lưu ý thêm rằng các video Deepfake thường xuất hiện những dấu hiệu bất thường như ánh sáng phản chiếu ở hai mắt không đồng đều, đổ bóng thiếu tự nhiên, biểu cảm khuôn mặt thiếu sự đồng bộ hoặc giọng nói đều đều, ít ngắt nghỉ và thiếu cảm xúc. Đây là những đặc điểm mà người dùng có thể quan sát kỹ để nâng cao khả năng nhận diện.

Ông Vũ Ngọc Sơn đồng thời khuyến nghị người dân không nên tin tưởng các cuộc gọi video quá ngắn hoặc có chất lượng hình ảnh, âm thanh kém. Khi nghi ngờ, người dùng nên chủ động gọi lại bằng cuộc gọi thông thường, yêu cầu người gọi quay đầu sang hai bên, đưa tay che mặt hoặc thực hiện những động tác ngẫu nhiên tương tự quy trình xác thực điện tử (eKYC). Việc kéo dài thời gian trò chuyện và đặt thêm các câu hỏi chỉ hai bên mới biết cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ bị đánh lừa bởi video được tạo sẵn bằng AI.

Bên cạnh đó, cơ quan công an nhấn mạnh mỗi người cần chủ động nâng cao kỹ năng số, thường xuyên nhắc nhở người thân, đặc biệt là người cao tuổi và trẻ em, nhận diện các thủ đoạn lừa đảo mới trên không gian mạng. Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn hoặc đã trở thành nạn nhân, người dân cần nhanh chóng lưu giữ toàn bộ tin nhắn, video, lịch sử cuộc gọi, chứng từ chuyển khoản và trình báo cơ quan công an để được hỗ trợ xử lý kịp thời.

Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển mạnh mẽ, Deepfake được dự báo sẽ còn tinh vi hơn trong thời gian tới. Vì vậy, thay vì chỉ tin vào hình ảnh xuất hiện trên màn hình điện thoại, người dùng cần coi việc xác minh thông tin qua nhiều kênh là "lá chắn" quan trọng nhất để bảo vệ tài sản của mình trước các chiêu trò lừa đảo công nghệ cao.