T. rex thường được nhắc đến như một trong những loài săn mồi đáng sợ nhất từng xuất hiện trên Trái Đất. Với cơ thể khổng lồ và bộ hàm khỏe, chúng đứng gần như trên đỉnh chuỗi thức ăn vào những triệu năm cuối cùng của thời đại khủng long.

Tuy nhiên, họ hàng của T. rex không phải lúc nào cũng giữ vị trí này. Trước khi chúng vươn lên thống trị, một nhóm khủng long ăn thịt khác từng là những kẻ săn mồi hàng đầu.

Một hóa thạch được tìm thấy tại sa mạc Kyzylkum ở Uzbekistan đã hé lộ một trong số những kẻ săn mồi như vậy. Loài khủng long được đặt tên là Ulughbegsaurus uzbekistanensis, sống cách đây khoảng 90 triệu năm.

Điều đặc biệt là các nhà cổ sinh vật học không có một bộ xương hoàn chỉnh để hình dung về con vật. Phần hóa thạch quan trọng nhất được sử dụng để xác định loài chỉ là một mảnh xương hàm trên bên trái.

Từ mảnh xương này, nhóm nghiên cứu do Đại học Tsukuba dẫn đầu đã ước tính kích thước của Ulughbegsaurus. Ở khủng long ăn thịt, kích thước xương hàm trên có liên hệ với chiều dài xương đùi, một trong những căn cứ thường được dùng để ước tính kích thước toàn cơ thể.

Kết quả cho thấy Ulughbegsaurus có thể dài khoảng 7,5-8 m và nặng hơn một tấn. Chiều dài của nó thậm chí còn lớn hơn một con voi châu Phi trưởng thành.

Với kích thước này, Ulughbegsaurus lớn hơn đáng kể so với những loài ăn thịt khác từng được phát hiện trong cùng khu vực. Điều đó khiến các nhà nghiên cứu cho rằng nó nhiều khả năng đứng đầu chuỗi thức ăn tại đây.

Ulughbegsaurus thuộc Carcharodontosauria, một nhóm khủng long ăn thịt có kích thước từ trung bình đến lớn. Trước khi những họ hàng của T. rex trở thành các loài săn mồi khổng lồ, Carcharodontosauria từng chiếm vị trí hàng đầu trong nhiều hệ sinh thái.

Đáng chú ý, sống cùng Ulughbegsaurus tại khu vực này còn có Timurlengia, một loài thuộc nhóm tyrannosauroid, tức nhánh tiến hóa có T. rex xuất hiện về sau.

Nhưng vào thời điểm khoảng 90 triệu năm trước, sự chênh lệch giữa hai loài rất rõ ràng. Timurlengia nhỏ hơn nhiều so với Ulughbegsaurus. Vì vậy, dù thuộc nhóm sau này sản sinh ra những kẻ săn mồi khổng lồ như T. rex, nó vẫn chưa phải loài thống trị hệ sinh thái.

Sự tồn tại đồng thời của hai loài giúp các nhà khoa học hiểu thêm về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử khủng long ăn thịt.

Trước cuối kỷ Phấn Trắng, những loài thuộc Carcharodontosauria như Ulughbegsaurus dần biến mất khỏi vùng đất cổ bao gồm Trung Á. Trong khi đó, tyrannosauroid ngày càng phát triển về kích thước và cuối cùng đảm nhận vị trí săn mồi đứng đầu.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này diễn ra như thế nào vẫn chưa được hiểu rõ, phần lớn vì hóa thạch từ giai đoạn đó còn khá ít. Việc tìm thấy Ulughbegsaurus cho thấy những kẻ săn mồi thuộc Carcharodontosauria vẫn tồn tại tại Trung Á trong lúc tyrannosauroid đã có mặt nhưng còn nhỏ hơn nhiều.

Phát hiện cũng cho thấy Carcharodontosauria từng phân bố rộng hơn những gì các nhà khoa học biết trước đây, trải dài từ châu Âu đến Đông Á.

Tên gọi Ulughbegsaurus được đặt theo Ulugh Beg, nhà toán học, thiên văn học đồng thời là một vị vua của đế chế Timurid sống vào thế kỷ 15. Phần tên uzbekistanensis nhắc đến Uzbekistan, nơi hóa thạch được phát hiện.

Khoảng 90 triệu năm trước, Ulughbegsaurus có thể là một trong những kẻ săn mồi đáng gờm nhất tại vùng đất này. Phải hàng chục triệu năm sau, T. rex mới xuất hiện và trở thành cái tên nổi tiếng gắn với vị trí thống trị của những khủng long ăn thịt.