Khả năng tìm đường về nơi ở cũ xuất hiện ở nhiều loài động vật, từ những con vật chỉ di chuyển quanh tổ, hang mỗi ngày đến những loài có thể vượt qua quãng đường rất xa. Với cá sấu, bản năng này đôi khi lại trở thành trở ngại cho các chương trình bảo tồn, bởi những con bị di chuyển có thể tìm cách quay lại nơi chúng từng sinh sống. Một nghiên cứu mới cho thấy điều này vẫn xảy ra ở cá sấu hoang, trong khi những con được nuôi nhốt nhiều năm lại có phản ứng hoàn toàn khác.

Nghiên cứu được thực hiện tại rừng ngập mặn Sundarbans của Bangladesh, một trong những nơi còn lại của nước này có cá sấu nước mặn. Loài bò sát lớn nhất còn sống này từng bị săn bắt mạnh để lấy da, khiến số lượng suy giảm nghiêm trọng. Bangladesh bắt đầu bảo vệ cá sấu từ năm 1973, nhưng quần thể vẫn chưa được phục hồi rõ rệt. Theo khảo sát mới nhất được nhóm nghiên cứu ghi lại, khu vực này hiện chỉ còn khoảng 140 cá thể cá sấu nước mặn trưởng thành.

Các nhà nghiên cứu đã gắn thiết bị theo dõi vệ tinh cho 5 cá thể trưởng thành. Trong số này có 3 con cái từng được nuôi nhốt từ 8 đến 22 năm trước khi được thả, một con cá sấu hoang được bắt rồi thả lại gần khu vực cũ và một con cá sấu hoang khác được chuyển đi xa. Nhờ thiết bị vệ tinh, nhóm nghiên cứu có thể theo dõi đường đi của chúng trong nhiều tháng.

Kết quả khiến các nhà nghiên cứu khá bất ngờ. Ba con cá sấu từng sống trong môi trường nuôi nhốt không tìm cách quay trở lại cơ sở nơi chúng được nuôi. Sau khi được thả, chúng nhanh chóng chọn những khu vực tương đối nhỏ để sinh sống và di chuyển theo cách khá giống với con cá sấu hoang được thả tại địa phương. Điều này cho thấy thời gian dài sống trong môi trường nuôi nhốt không nhất thiết khiến cá sấu mất khả năng thích nghi khi trở lại tự nhiên.

Câu chuyện lại khác hẳn với một con cá sấu hoang có tên Jongra. Nó được chuyển đi khoảng 132 km khỏi nơi từng bị bắt trước khi được thả. Jongra di chuyển nhiều hơn hẳn những con cá sấu còn lại và hoạt động trên một khu vực rộng hơn. Có ngày, nó đi được hơn 30 km. Các nhà nghiên cứu cho rằng những đặc điểm này là dấu hiệu rõ ràng của hành vi tìm đường về.

Khả năng định hướng như vậy không phải điều hiếm gặp ở động vật. Nhiều loài có xu hướng quay lại nơi quen thuộc sau khi đi kiếm ăn hoặc di chuyển qua những khu vực rộng lớn. Đối với cá sấu, nơi ở cũ có thể gắn với nguồn thức ăn, khu vực sinh sản hoặc những điều kiện môi trường mà chúng đã quen thuộc. Vì vậy, khi bị đưa sang một nơi khác, chúng có thể không coi địa điểm mới là nhà.

Phát hiện này có ý nghĩa đặc biệt với các chương trình phục hồi quần thể cá sấu nước mặn. Việc di chuyển cá sấu hoang đến một nơi hoàn toàn mới cần được tính toán kỹ. Một con vật có bản năng tìm đường về mạnh có thể dành phần lớn thời gian và năng lượng để quay lại nơi cũ thay vì ổn định ở môi trường mới. Nếu quãng đường quá xa hoặc phải vượt qua những khu vực nguy hiểm, hành trình này còn có thể làm tăng nguy cơ con vật bị thương hoặc chết.