Trong tín ngưỡng Việt Nam, Tứ Pháp là tên gọi bốn nữ thần gắn với những hiện tượng khí tượng quan trọng nhất đối với cư dân nông nghiệp: Pháp Vân là Mây, Pháp Vũ là Mưa, Pháp Lôi là Sấm và Pháp Điện là Chớp. Truyền thuyết về họ gắn với vùng Luy Lâu, với Man Nương, nhà sư Khâu Đà La và một cây thiêng được tạc thành bốn pho tượng.

Điều đáng chú ý là câu chuyện này, dù được khoác lên lớp ngôn ngữ Phật giáo, lại chứa rất nhiều yếu tố của tín ngưỡng cây, đá, nước và phép cầu mưa. Nhà nghiên cứu K. W. Taylor thậm chí cho rằng đây có thể là một truyền thống bản địa được “Phật giáo hóa” về sau.

Nhìn rộng ra châu Á, Tứ Pháp không phải một hiện tượng cô độc. Từ Ấn Độ đến Trung Hoa, Nhật Bản và Đông Nam Á, con người từng tin vào những vị thần có khả năng điều khiển mưa gió, sấm chớp.

Sự tương đồng này trước hết phản ánh một thực tế rất đơn giản: với các xã hội nông nghiệp, bầu trời quyết định sự sống. Một trận mưa đúng lúc có thể cứu cả mùa màng, trong khi hạn hán hoặc bão tố có thể trở thành tai họa. Những hiện tượng mà con người chưa thể giải thích vì thế được nhân cách hóa thành thần linh.

Hình tượng thần Indra trong văn hóa Ấn Độ. Ảnh: naamjapa.com

Trong thế giới Vệ Đà của Ấn Độ, một trong những vị thần có chức năng gần Tứ Pháp nhất là Indra. Ông là thần của sấm, mưa, bão và bầu trời, sử dụng vajra, thường được hiểu là vũ khí sấm sét, để chiến đấu với các thế lực đối nghịch. Trong nhiều truyền thuyết, Indra đem mưa xuống sau khi chiến thắng những thế lực ngăn cản dòng nước. Hình tượng này khiến ông trở thành một trong những thần khí tượng nổi bật nhất của Ấn Độ cổ đại.

Bên cạnh Indra còn có Parjanya, một thần gắn đặc biệt với mưa, mây giông và sự sinh sôi của cây cỏ. Nếu Indra mang dáng dấp của một vị thần chiến binh sử dụng sấm sét, Parjanya lại gần với chính quá trình thiên nhiên chuyển từ mây giông sang mưa và sự hồi sinh của đất đai.

Một điều thú vị hơn xuất hiện khi nhìn sang Trung Hoa. Trong tín ngưỡng và thần thoại Trung Hoa có cả một hệ thống thần linh chuyên trách các hiện tượng thời tiết. Phong Bá là thần Gió, Vũ Sư là thần Mưa, Lôi Công là thần Sấm và Điện Mẫu là thần Chớp. Trong truyền thuyết, họ có thể xuất hiện cùng nhau như một “đội hình” điều khiển bão tố.

Sự tương đồng với Tứ Pháp ở đây gần như lập tức gây chú ý. Pháp Vũ tương ứng về chức năng với Vũ Sư, Pháp Lôi với Lôi Công và Pháp Điện với Điện Mẫu. Nhưng có một khác biệt đáng kể: Tứ Pháp có Pháp Vân, thần Mây, trong khi hệ thống Trung Hoa thường có các nhân vật riêng liên quan đến mây và gió. Nói cách khác, hai truyền thống đã phân chia cùng một chuỗi hiện tượng khí tượng theo những cách khác nhau.

Hình tượng Lôi Công trong văn hóa Trung Hoa. Ảnh: snowpavilion.co.uk

Đáng chú ý, Điện Mẫu thường được mô tả với những chiếc gương tạo ra ánh sáng chớp lóe, còn Lôi Công tạo ra tiếng sấm. Một hiện tượng tự nhiên duy nhất vì thế được tách thành hai nhân vật thần thoại. Tứ Pháp cũng làm điều tương tự khi phân biệt Pháp Lôi và Pháp Điện.

Điều này cho thấy việc “chia nhỏ” một hiện tượng thời tiết thành nhiều vị thần không phải đặc điểm riêng của Việt Nam. Con người ở nhiều nơi đều quan sát cùng một chuỗi hiện tượng: gió nổi lên, mây kéo đến, mưa trút xuống, chớp lóe và sấm vang. Nhưng mỗi nền văn hóa lại xây dựng một hệ thống thần linh riêng để giải thích chuỗi hiện tượng ấy.

Ở Nhật Bản, Raijin là thần Sấm còn Fujin là thần Gió. Trong nghệ thuật Nhật Bản, Raijin thường được bao quanh bởi những chiếc trống, còn Fujin mang một chiếc túi lớn chứa gió. Hai hình tượng này trở thành một cặp thần rất nổi tiếng trong mỹ thuật Nhật Bản. Bên cạnh đó còn có Ryūjin, long thần cai quản biển cả, thường liên hệ với mưa và sấm. Điều đáng chú ý là một số yếu tố về thần linh thời tiết tại Nhật Bản lại có nguồn gốc hoặc ảnh hưởng từ hệ thống tôn giáo rộng lớn hơn của Ấn Độ, Trung Hoa và Phật giáo, rồi được bản địa hóa trong môi trường Nhật Bản.

Hình tượng Raijin và Fujin trong văn hóa Nhật Bản. Ảnh: nipponrama.com.

Chính quá trình di chuyển và biến đổi ấy khiến lịch sử thần mưa gió ở châu Á trở nên đặc biệt thú vị. Một vị thần có thể đi qua nhiều nền văn hóa, nhưng mỗi nơi lại khoác cho vị thần ấy một diện mạo mới. Indra của Ấn Độ trở thành Śakra trong Phật giáo, rồi xuất hiện trong nhiều truyền thống Phật giáo ở Đông Á và Đông Nam Á. Ở Thái Lan, Phra In, tức Indra, vẫn gắn với mưa, sấm chớp và trật tự của thế giới thần linh. Ở Campuchia thời cổ, Indra cũng xuất hiện trong nghệ thuật Khmer với những biểu tượng như voi Airavata và vajra.

Trong bối cảnh ấy, Tứ Pháp có thể được nhìn như một sản phẩm của một thế giới châu Á rộng lớn, nơi những ý tưởng tôn giáo di chuyển theo thương mại, hành hương và các tuyến đường biển. Nhưng điều đó không có nghĩa Tứ Pháp đơn giản là một "phiên bản" của các vị thần đến từ Ấn Độ hay Trung Hoa. Trường hợp Việt Nam có những đặc điểm rất riêng: bốn vị thần đều mang hình tượng nữ, gắn với Man Nương, cây thiêng, đá thiêng và đặc biệt là nhu cầu cầu mưa của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Thậm chí, mối liên hệ giữa Tứ Pháp với văn hóa Ấn Độ mà Taylor đề xuất lại nằm ở một tầng khác. Ông chú ý đến tên A Man trong truyền thuyết và đưa ra giả thuyết rằng cái tên này có thể liên hệ với Amman, danh xưng Tamil dành cho các nữ thần Mẹ, trong đó có những nữ thần cầu mưa ở Nam Ấn. Đây là một giả thuyết đáng chú ý nhưng chưa thể xem là kết luận về nguồn gốc Tứ Pháp.

Có lẽ vì thế, cách thú vị nhất để nhìn Tứ Pháp là đặt các vị thần này vào một mạng lưới rộng lớn của các tín ngưỡng khí tượng châu Á. Ở Ấn Độ là Indra và Parjanya, ở Trung Hoa là Phong Bá, Vũ Sư, Lôi Công và Điện Mẫu, ở Nhật Bản là Raijin, Fujin và Ryūjin, còn ở Việt Nam là Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện.

Những vị thần ấy không nhất thiết có cùng một nguồn gốc. Nhưng họ cùng phản ánh một nỗi lo rất cổ xưa của con người trước bầu trời: mưa có đến đúng lúc hay không, gió sẽ đem sự sống hay tai họa, và tiếng sấm trên trời là lời cảnh báo hay lời hứa về một mùa màng mới? Tứ Pháp, xét đến cùng, là cách người Việt trả lời những câu hỏi ấy bằng ngôn ngữ của thần linh, theo cách riêng của mình.

----------------------

Tài liệu tham khảo:

What Lies Behind the Earliest Story of Buddhism in Ancient Vietnam? / K. W. Taylor / The Journal of Asian Studies