Tại vùng đất Lý Da, huyện Long Sơn, tỉnh Hồ Nam (Trung Quốc), một phát hiện khảo cổ đầu thế kỷ XXI đã khiến giới nghiên cứu đặc biệt chú ý. Từ một giếng cổ nằm trong khu vực di chỉ thành cổ, các nhà khảo cổ đã thu được gần 3,8 vạn thẻ tre và mảnh thẻ tre có niên đại thời nhà Tần. Khối tư liệu đồ sộ này không chỉ cung cấp hàng trăm nghìn chữ viết cổ, mà còn giúp tái dựng hoạt động hành chính, kinh tế, pháp luật và đời sống xã hội của một địa phương dưới thời đế chế nhà Tần.

Câu chuyện bắt đầu từ những cuộc khảo sát và khai quật tại Lý Da. Để phục vụ dự án xây dựng thủy điện, một cuộc khai quật khảo cổ cứu hộ được triển khai tại khu vực này. Các chuyên gia phát hiện nhiều giếng cổ nằm trong và xung quanh thành cổ. Một trong số đó về sau trở thành nơi chứa đựng phát hiện quan trọng nhất.

Điều gây chú ý ban đầu không phải là những thẻ tre mà là hiện tượng bất thường tại giếng. Khi kiểm tra, các nhà khảo cổ phát hiện dưới đáy giếng có khí dễ cháy. Chỉ cần đưa lửa đến gần, ngọn lửa có thể bùng lên, tạo cảm giác như giếng cổ đang “phun lửa”. Hiện tượng này được giải thích là do khí sinh ra từ quá trình phân hủy các chất hữu cơ bị tích tụ trong môi trường kín lâu ngày. Những ghi nhận tương tự từng xuất hiện tại một số di tích cổ khác ở Trung Quốc.

Sau khi xác định điều kiện an toàn và tiến hành xử lý lớp bùn tích tụ, các nhà khảo cổ bắt đầu làm rõ cấu trúc bên trong giếng. Đây là một công trình có quy mô đáng kể, được xây dựng từ thời cổ đại và đã trải qua hơn 2.000 năm biến động. Từ lớp đất và bùn dưới đáy, những mảnh thẻ tre dần xuất hiện.

Điều khiến giới chuyên môn bất ngờ là số lượng hiện vật vượt xa những gì thường thấy trong một cuộc khai quật giếng cổ. Tổng số thẻ tre và mảnh thẻ tre được phát hiện tại giếng số 1 lên tới hơn 3,7 vạn, tổng lượng văn tự được phục hồi vượt 20 vạn chữ. Đây là một trong những kho tư liệu bằng thẻ tre lớn nhất từng được phát hiện liên quan đến nhà Tần.

Giá trị của phát hiện không chỉ nằm ở số lượng. Quan trọng hơn, phần lớn các thẻ tre là văn bản hành chính của huyện Thiên Lăng thuộc quận Động Đình, ghi lại hoạt động quản lý địa phương trong giai đoạn từ năm thứ 25 đời Tần Vương Chính, tức năm 222 trước Công nguyên, đến năm thứ hai thời Tần Nhị Thế, tức năm 208 trước Công nguyên. Khoảng thời gian này bao trùm phần lớn giai đoạn cuối của nhà Tần, từ quá trình mở rộng quyền kiểm soát xuống phía Nam cho đến những năm cuối trước khi triều đại này sụp đổ.

Trước khi các thẻ tre Lý Da được phát hiện, nguồn tư liệu trực tiếp về hoạt động quản trị ở cấp huyện thời Tần còn rất hạn chế. Các bộ sử truyền thống như Sử ký và Hán thư chủ yếu cung cấp thông tin ở cấp độ chính trị, quân sự và triều đình. Trong khi đó, những văn bản tìm thấy tại Lý Da lại giống một kho hồ sơ hành chính thực tế, ghi lại công việc thường nhật của bộ máy địa phương.

Nội dung các thẻ tre rất đa dạng, liên quan đến hộ tịch, thuế khóa, vận chuyển, bưu dịch, pháp luật, quân sự, y tế, sản vật, lao động và nhiều hoạt động quản lý khác. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu có thể quan sát cách một đơn vị hành chính ở vùng biên cương vận hành trong thực tế thay vì chỉ dựa vào những mô tả khái quát trong sử liệu truyền thống.

Điều đặc biệt thẻ tre có nội dung liên quan đến bảng cửu chương. Các con số và phép tính được ghi lại trên thẻ cho thấy kiến thức toán học không chỉ tồn tại trong các văn bản lý thuyết mà còn được sử dụng trong hoạt động hành chính và đời sống thực tế. Những tài liệu dạng này giúp các nhà nghiên cứu hiểu thêm về trình độ tính toán, phương thức ghi chép và nhu cầu quản lý của xã hội thời Tần.

Các thẻ tre về bưu dịch cũng đặc biệt đáng chú ý. Chúng cho thấy chính quyền Tần đã xây dựng một hệ thống truyền tin và vận chuyển văn thư có tổ chức. Công văn từ các địa phương có thể được chuyển qua mạng lưới bưu dịch, tạo thành một bộ phận quan trọng giúp chính quyền trung ương duy trì quyền kiểm soát đối với lãnh thổ rộng lớn.

Một câu hỏi khác được giới nghiên cứu quan tâm là vì sao số lượng lớn văn bản lại nằm trong một chiếc giếng. Các khảo sát tại hiện trường cho thấy thẻ tre không được xếp ngay ngắn theo một hệ thống lưu trữ thông thường. Chúng nằm lộn xộn, có hiện tượng đảo thứ tự niên đại và một số mảnh còn có dấu hiệu từng bị cháy.