ADN cổ đại – 'cỗ máy thời gian' đang viết lại lịch sử loài người

Từ những mẩu xương vụn và chiếc răng hóa thạch, các nhà khoa học đang dần viết lại nhiều chương quan trọng trong lịch sử loài người.

Trong nhiều thế kỷ, hiểu biết về quá khứ chủ yếu dựa vào khảo cổ học, hiện vật và các văn bản cổ. Tuy nhiên, khoảng hai thập kỷ trở lại đây, sự phát triển của công nghệ giải trình tự ADN cổ đại (ancient DNA) đã mở ra một cuộc cách mạng. Chỉ từ lượng ADN còn sót lại trong xương, răng hay tóc của những người đã qua đời từ hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm trước, các nhà khoa học có thể xác định mối quan hệ huyết thống, nguồn gốc tổ tiên và cả những cuộc di cư quy mô lớn từng diễn ra.

Ảnh: nationalgeographic

Một trong những khám phá nổi tiếng nhất là việc xác nhận người hiện đại từng lai với người Neanderthal. Trước đây, hai loài người này được cho là gần như tách biệt. Thế nhưng phân tích ADN cho thấy hầu hết những người ngoài châu Phi ngày nay vẫn mang khoảng 1–2% ADN Neanderthal trong bộ gen của mình. Điều đó chứng minh hai nhóm đã gặp gỡ và sinh con với nhau hàng chục nghìn năm trước.

Ảnh: bigthink

ADN cổ đại còn dẫn đến việc phát hiện một nhóm người hoàn toàn mới: người Denisova. Năm 2010, từ một mảnh xương ngón tay nhỏ tìm thấy trong hang Denisova ở Siberia, các nhà khoa học giải mã được bộ gen của một loài người chưa từng được biết đến. Ngày nay, dấu vết ADN Denisova vẫn hiện diện ở nhiều cộng đồng tại châu Á và châu Đại Dương, đặc biệt là người Papua và một số dân tộc ở Tây Thái Bình Dương.

Không chỉ nghiên cứu tiến hóa, ADN cổ đại còn giúp giải đáp nhiều bí ẩn lịch sử. Các nhà nghiên cứu có thể xác định quan hệ họ hàng trong các ngôi mộ tập thể, truy tìm nguồn gốc của những cộng đồng cổ, tái dựng các đợt di cư thời tiền sử và theo dõi sự lan truyền của dịch bệnh như bệnh dịch hạch. Nhiều giả thuyết từng dựa chủ yếu vào hiện vật khảo cổ đã phải điều chỉnh sau khi có thêm bằng chứng di truyền.

Ảnh: culture.gouv

Tuy vậy, việc nghiên cứu ADN cổ đại không hề đơn giản. ADN phân hủy theo thời gian và rất dễ bị nhiễm ADN của con người hiện đại. Vì thế, các mẫu vật phải được xử lý trong phòng thí nghiệm vô trùng với quy trình nghiêm ngặt. Những vùng khí hậu lạnh và khô như Siberia hay các hang động thường bảo tồn ADN tốt hơn nhiều so với vùng nhiệt đới nóng ẩm.

Ngày nay, ADN cổ đại đã trở thành một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để khám phá quá khứ. Mỗi bộ gen được giải mã giống như một mảnh ghép mới, giúp bức tranh về lịch sử loài người ngày càng rõ nét hơn. Điều từng được xem là sự thật lịch sử có thể được bổ sung hoặc điều chỉnh khi những bằng chứng di truyền tiếp tục hé lộ các câu chuyện đã ngủ yên suốt hàng thiên niên kỷ.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước

Tiến gần hơn đến thành tựu tạo ra tinh trùng từ tế bào máu

Một nhóm nhà khoa học vừa công bố trên tạp chí Cell Stem Cell kết quả nghiên cứu chuyển đổi thành công tế bào máu người thành tinh nguyên bào (spermatogonia) trong mô cấy trên chuột.

Thành tựu này được xem là bước tiến quan trọng hướng tới mục tiêu tạo tinh trùng người trong phòng thí nghiệm, điều từ lâu vẫn được coi là một trong những thách thức lớn nhất của y học sinh sản hiện đại.

seminiferous-tubule-cartoon.jpg
Lập trình tế bào máu thành tế bào gốc sau đó chuyển hóa thành tế bào tinh nguyên.

Phát hiện khảo cổ quan trọng về khu định cư 30.000 năm trước ở Trung Quốc

Di chỉ Thạch Than nổi tiếng vì đã bảo tồn công nghệ chế tác lưỡi dao siêu nhỏ, đồ trang sức làm từ vỏ trứng đà điểu, đá mài dùng để chế biến hạt giống cây dại.

Di chỉ Thạch Than nằm ở hạ lưu sông Thanh Thủy, một phụ lưu của sông Hoàng Hà. Di chỉ được phát hiện tại làng Tây Thôn, hương Đông Thành, huyện Cát Lâm, tỉnh Sơn Tây, miền bắc Trung Quốc, ở rìa phía đông của cao nguyên Hoàng Thổ.

Đây là di chỉ khảo cổ có quy mô lớn nhất và cũng là một trong những phát hiện khảo cổ quan trọng nhất, cung cấp những tư liệu quý giá về các khu định cư tiền sử ở Trung Quốc trong giai đoạn từ khoảng 10.000 năm đến 30.000 năm trước đây. Di chỉ này phản ánh đời sống của cư dân tại khu vực Trung Nguyên, bao gồm vùng trung và hạ lưu sông Hoàng Hà.

Nhà Hồ và cuộc cách mạng hỏa khí chấn động sử Việt

Sau nhiều thế kỷ dựa vào cung nỏ và giáo mác, triều Hồ đã tạo nên một bước ngoặt quân sự khi đưa hỏa khí trở thành lực lượng chiến đấu chủ lực.

Nhắc đến nhà Hồ (1400–1407), nhiều người thường nhớ đến những cải cách hành chính, tiền giấy hay việc xây dựng Thành Nhà Hồ. Tuy nhiên, triều đại ngắn ngủi này còn để lại một di sản quan trọng khác ở lĩnh vực quân sự. Dưới sự lãnh đạo của Hồ Quý Ly và đặc biệt là tài năng của Hồ Nguyên Trừng, Đại Việt đã tiến hành một cuộc cách mạng về hỏa khí, đưa súng thần công từ một loại vũ khí mới mẻ trở thành lực lượng có vai trò chiến lược.

Dù nhà Hồ nhanh chóng sụp đổ trước cuộc xâm lược của quân Minh, những thành tựu về kỹ thuật quân sự mà họ để lại vẫn được các nhà sử học đánh giá là một trong những bước tiến lớn nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam thời trung đại.

Đọc nhiều nhất

Tin mới