Mới đây, UBND TP Hà Nội có văn bản chỉ đạo giải quyết, khắc phục hậu quả vụ việc nam sinh bị ngã xuống cống tử vong tại phường Đông Ngạc.

Trong đó, cùng với yêu cầu tổ chức thăm hỏi, động viên, hỗ trợ vật chất, tinh thần gia đình người bị nạn, Chủ tịch UBND TP Hà Nội cũng giao UBND phường Đông Ngạc chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan khẩn trương kiểm tra, xác minh, làm rõ phản ánh, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và xử lý theo quy định pháp luật.

PV Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với TS.LS Đặng Văn Cường (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) để làm rõ thêm trách nhiệm quản lý liên quan vụ việc trên.

Không nên dừng việc xác định nguyên nhân ở yếu tố “mưa lớn, đường ngập”

Thưa ông, vụ việc nam sinh viên năm nhất Trường Đại học Mỏ - Địa chất bị nước cuốn xuống cống tại khu vực phố Viên và tử vong là vụ việc đặc biệt đau lòng, cần nhìn nhận vụ việc này thế nào?

- Có thể nói rằng đây là một vụ tai nạn đặc biệt thương tâm, một nam sinh còn rất trẻ, đang ở những ngày đầu tiên của cuộc đời sinh viên đã tử vong trong một hoàn cảnh hết sức đáng tiếc. Cùng với việc chia sẻ, động viên gia đình nạn nhân, chúng ta cần đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để những vụ việc tương tự không tiếp tục xảy ra?

Nếu từ vụ việc trên, chúng ta xác định được đầy đủ nguyên nhân, trách nhiệm quản lý và những lỗ hổng trong công tác bảo đảm an toàn để khắc phục, sự hy sinh của nạn nhân có thể trở thành một bài học có ý nghĩa đối với xã hội. Nói cách khác, đừng để cái chết thương tâm của một sinh viên trở nên vô ích.

Theo ông, có nên coi đây đơn thuần là một tai nạn do mưa lớn, ngập lụt hay không?

- Vấn đề xem xét trách nhiệm pháp lý, làm rõ nguyên nhân và thực hiện các giải pháp phòng ngừa tai nạn rủi ro để tránh những vụ tai nạn thương tâm tương tự xảy ra. Theo tôi, không nên dừng việc xác định nguyên nhân ở yếu tố “mưa lớn, đường ngập”. Mưa lớn, ngập lụt và dòng nước chảy mạnh có thể là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn nhưng trong một vụ việc có hậu quả chết người, cần phân biệt giữa nguyên nhân trực tiếp và những điều kiện, nguyên nhân sâu xa làm cho tai nạn có thể xảy ra.

Mưa lớn là yếu tố khách quan nhưng hệ thống thoát nước, miệng cống, hố ga, cửa xả và những công trình hạ tầng liên quan là những yếu tố có con người thiết kế, xây dựng, quản lý, vận hành và bảo trì. Vấn đề cần được đặt ra, trong điều kiện mưa lớn, ngập sâu như vậy, công trình có bảo đảm an toàn cho người dân hay không?

Cơ quan chức năng cần xác định công trình thoát nước tại khu vực này thuộc hệ thống nào, ai là chủ thể quản lý, ai chịu trách nhiệm vận hành, kiểm tra, duy tu, bảo trì; quy trình kiểm tra an toàn được thực hiện như thế nào; có cảnh báo nguy hiểm hay không; có phương án ứng phó khi mưa lớn, ngập lụt hay không. Đặc biệt, cần xác định trước thời điểm xảy ra tai nạn, cơ quan hoặc đơn vị quản lý có biết hoặc phải biết về nguy cơ mất an toàn hay không. Nếu đây là một nguy cơ có thể nhận diện, có thể dự báo và có thể phòng ngừa nhưng lại không được phòng ngừa, rõ ràng câu chuyện không còn đơn thuần là một tai nạn khách quan.

Cần điều tra trách nhiệm quản lý công trình

Như vậy, theo ông, cơ quan chức năng cần điều tra trách nhiệm quản lý công trình?

- Về nguyên tắc là trách nhiệm pháp lý đặt ra khi có hành vi vi phạm pháp luật, trách nhiệm pháp lý có thể là trách nhiệm hình sự, trách nhiệm dân sự, trách nhiệm kỷ luật hoặc trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự. Ngay cả trong những trường hợp không có hành vi vi phạm pháp luật mà có thiệt hại, vấn đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng vẫn được phải được đặt ra, không nên đổ lỗi tất cả là tại “ông trời”.

Tôi cho rằng trong vụ việc này, vấn đề trách nhiệm pháp lý cần thiết phải làm rõ. Phải làm rõ có hành vi vi phạm pháp luật của tổ chức cá nhân nào hay không, thiệt hại này là hoàn toàn do sự biến, do khách quan hay có lỗi từ hành vi của các tổ chức cá nhân.

Việc xác định trách nhiệm không phải nhằm tìm một người để “đổ lỗi” cho một tai nạn thương tâm. Mục đích quan trọng hơn là xác định vì sao tai nạn xảy ra và liệu tai nạn đó có thể phòng ngừa hay không.

Để xác định trách nhiệm pháp lý cần phải trả lời một chuỗi câu hỏi: Ai quản lý công trình? Ai được giao kiểm tra? Ai có trách nhiệm phát hiện nguy cơ? Ai có trách nhiệm cảnh báo? Ai có trách nhiệm rào chắn hoặc hạn chế người dân tiếp cận khu vực nguy hiểm? Ai có trách nhiệm xử lý khi xảy ra mưa lớn, ngập lụt? Quy trình đó đã được thực hiện chưa, nếu chưa thực hiện lý do là gì? Và quan trọng nhất nếu những nhiệm vụ đó được thực hiện đầy đủ, tai nạn có thể được ngăn chặn hay không?

Đó chính là cách tiếp cận trách nhiệm dựa trên quan hệ nhân quả, chứ không phải cứ có người chết ở một công trình nào đó thì mặc nhiên quy trách nhiệm cho người quản lý.

Trong trường hợp có người được giao quản lý nhưng thiếu trách nhiệm, pháp luật Việt Nam có thể xử lý hình sự như thế nào?

- Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng là hành vi nguy hiểm cho xã hội, đây là một tội danh được quy định trong bộ luật hình sự Việt Nam. Công trình giao thông, công trình xây dựng luôn tiềm ẩn những rủi ro, tai nạn có thể xảy ra bất kỳ lúc nào. Người quản lý các công trình này, tuân thủ các quy tắc đảm bảo an toàn, thực hiện trách nhiệm trong công tác quản lý để giảm thiểu đến mức thấp nhất những sự cố, những thiệt hại có thể xảy ra.

Bởi vậy, nhà nước đã có những quy định rất cụ thể về phân cấp phân quyền trong công tác quản lý, đặc biệt là quản lý về hạ tầng giao thông. Các công trình giao thông đang trong quá trình thi công, quá trình vận hành khai thác sử dụng đều có các chủ thể được giao nhiệm vụ quản lý. Nếu công trình hư hỏng, gặp sự cố hoặc gây ra thiệt hại vấn đề xem xét trách nhiệm của đơn vị quản lý là cần thiết. Tùy từng trường hợp, tùy từng hậu quả và sự việc cụ thể mà vấn đề trách nhiệm pháp lý lại được đặt ra khác nhau. Nếu kết quả xác minh của cơ quan chức năng có căn cứ cho thấy đã có người được phân công giao nhiệm vụ quản lý nhưng đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng chức trách nhiệm vụ được giao dẫn đến thiệt hại đến tính mạng của người khác, đây là hành vi nguy hiểm cho xã hội, đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bộ luật Hình sự hiện hành có quy định tại Điều 360 về tội thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Đây là một quy định có tính chất khái quát. Điều luật không liệt kê cụ thể từng loại công trình như cống thoát nước, hố ga, cầu, đường giao thông hay công trình đô thị. Nhưng nếu một người có chức vụ, quyền hạn được giao thực hiện một nhiệm vụ cụ thể, vì thiếu trách nhiệm mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ được giao, từ đó gây ra hậu quả thuộc trường hợp luật định, thì có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điểm quan trọng ở đây là không được suy luận ngược từ hậu quả để kết luận có tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được ít nhất các vấn đề cơ bản: người đó có chức vụ, quyền hạn; có nhiệm vụ cụ thể; đã không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ; có lỗi thiếu trách nhiệm; hậu quả xảy ra thuộc trường hợp luật định; và có quan hệ nhân quả giữa sự thiếu trách nhiệm với hậu quả.

Ví dụ, nếu một cá nhân được giao nhiệm vụ kiểm tra, bảo đảm an toàn hệ thống thoát nước; theo quy trình phải kiểm tra, phát hiện và cảnh báo những điểm nguy hiểm nhưng người này không thực hiện nhiệm vụ, trong khi nguy cơ đã tồn tại hoặc có thể nhận biết, sau đó xảy ra tai nạn chết người và chứng minh được rằng nếu thực hiện đúng nhiệm vụ thì tai nạn có thể được ngăn chặn, khi đó mới có cơ sở để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 360.

Ngược lại, nếu nguy cơ xuất hiện đột ngột do thiên tai, người quản lý đã thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, không thể biết trước hoặc không có khả năng ngăn chặn không thể chỉ căn cứ vào hậu quả chết người để quy kết trách nhiệm hình sự.

Có ý kiến cho rằng Điều 360 chưa quy định cụ thể đối với những trường hợp như tai nạn do hạ tầng giao thông, cống thoát nước. Ông đánh giá vấn đề này như thế nào?

- Đúng. Điều 360 là quy định có tính chất khái quát về trách nhiệm do thiếu trách nhiệm, chứ không phải một điều luật chuyên biệt cho từng loại công trình. Bộ luật hình sự có một số tội danh quy định về xử lý vi phạm trong lĩnh vực xây dựng như: Tội vi phạm quy định về đầu tư công trình xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 224 BLHS); Tội vi phạm quy định về xây dựng gây hậu quả nghiêm trọng (Điều 298 BLHS) nhưng chưa có tội danh nào cụ thể quy định về hành vi quản lý công trình giao thông thiếu trách nhiệm gây ra tai nạn giao thông phải chịu trách nhiệm hình sự.

Tôi cho rằng đây là một vấn đề cần được nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện pháp luật. Không để những hố ga mất nắp kéo dài, không thể để những đoạn đường ngập lụt nguy hiểm mà không có biển cảnh báo, không có giải pháp an toàn cho người tham gia giao thông. Điều đáng buồn là những vụ tai nạn giao thông như thế này không phải là lần đầu tiên xảy ra.

Pháp luật hình sự không nhất thiết phải xây dựng một tội danh riêng cho từng loại công trình, điều quan trọng hơn là hệ thống pháp luật về quản lý công trình phải quy định rõ nghĩa vụ an toàn của từng chủ thể. Hoàn thiện pháp luật để tăng cường trách nhiệm trong công tác quản lý, về cơ chế kiểm soát giám sát và hoàn thiện chế tạo hình sự khi những hành vi vi phạm đến mức nguy hiểm cho xã hội.

Nếu luật chuyên ngành không xác định rõ ai phải kiểm tra, kiểm tra với tần suất như thế nào, khi phát hiện nguy hiểm phải xử lý trong bao lâu, ai phải đặt biển cảnh báo, ai phải rào chắn, ai phải chịu trách nhiệm khi không thực hiện thì đến khi tai nạn xảy ra, việc chứng minh hành vi “thiếu trách nhiệm” sẽ rất khó khăn.

Do đó, theo tôi, cần nhìn vấn đề ở cả hai tầng: Tầng thứ nhất là pháp luật hình sự, trong đó Điều 360 đã có cơ sở để xử lý hành vi thiếu trách nhiệm khi đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Tầng thứ hai là pháp luật chuyên ngành và quy trình quản lý, phải xác định thật rõ nghĩa vụ bảo đảm an toàn của từng chủ thể. Khi nghĩa vụ càng cụ thể thì việc xác định lỗi và trách nhiệm càng rõ.

Có thể nói việc truy trách nhiệm pháp lý trong vụ việc này có ý nghĩa vượt ra ngoài một vụ tai nạn cụ thể?

- Đây là vụ tai nạn thương tâm như bao vụ tai nạn khác, nếu chúng ta không hành động ngay lúc này sẽ tiếp tục có những vụ tương tự xảy ra và sẽ có những người ra đi mãi mãi. Trong khi đó xã hội càng phát triển càng đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ, quyền con người về quyền công dân càng phải được đảm bảo, an toàn của con người nơi công cộng càng phải được đề cao. Do đó, trách nhiệm pháp lý không phải là câu chuyện truy cùng đuổi tận, là vấn đề đổ lỗi mà đó là sự công bằng trước pháp luật, đồng thời là cơ chế để giảm thiểu rủi ro trong xã hội. Nếu có nguy cơ mà không kiểm tra, phát hiện nguy cơ mà không cảnh báo, biết nguy hiểm mà không khắc phục, để rồi xảy ra hậu quả chết người, không thể chỉ nói đó là một “tai nạn đáng tiếc” rồi khép lại.

Vậy còn trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với gia đình nạn nhân thì sao, thưa ông?

- Trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự là hai vấn đề khác nhau nhưng có thể cùng được xem xét trong một vụ việc. Đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự có thể đặt ra ngay cả trong những trường hợp không có hành vi vi phạm pháp luật. Thiệt hại do tài sản gây ra, thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại kể cả trong một số trường hợp chủ thể quản lý không có lỗi. Vấn đề bồi thường thiệt hại được quy định trong bộ luật dân sự, là vấn đề bồi thường thiệt hại dân sự trong các quan hệ dân sự.

Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định khá rõ về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Theo đó, khoản 3 Điều 584 Bộ luật Dân sự quy định, trường hợp tài sản gây thiệt hại, chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường, trừ trường hợp thuộc các trường hợp loại trừ theo luật. Điều 585 quy định nguyên tắc thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời; đồng thời xem xét lỗi của các bên trong quá trình xác định trách nhiệm.

Bộ luật Dân sự cũng có những quy định riêng về bồi thường thiệt hại do nhà cửa, công trình xây dựng gây ra tại Điều 605, về nguồn nguy hiểm cao độ tại Điều 601, cũng như các quy định về trách nhiệm của pháp nhân và người thi hành công vụ. Hệ thống quy định này cho thấy pháp luật dân sự không chỉ nhìn vào người trực tiếp gây thiệt hại mà còn quan tâm đến chủ sở hữu, người chiếm hữu, người quản lý hoặc chủ thể có nghĩa vụ pháp lý đối với đối tượng gây thiệt hại. Tuy nhiên, cần hết sức thận trọng khi áp dụng, không thể mặc nhiên nói rằng cứ có cống thoát nước gây tai nạn thì đương nhiên áp dụng Điều 601 về nguồn nguy hiểm cao độ. Cần xác định chính xác tính chất pháp lý của công trình, cơ chế quản lý và quy định áp dụng.

Đồng thời, cũng không thể chỉ vì đó là công trình của Nhà nước mà kết luận ngay rằng một cơ quan cụ thể phải bồi thường. Cần xác định chủ thể quản lý, nghĩa vụ pháp lý, hành vi vi phạm, thiệt hại, lỗi và quan hệ nhân quả. Nếu xác định có trách nhiệm bồi thường, thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm sẽ được xem xét theo các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự, trong đó có các khoản chi phí cứu chữa, mai táng, nghĩa vụ cấp dưỡng và khoản bù đắp tổn thất về tinh thần theo điều kiện luật định.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Vũ Hoàng Hải: