Tần Thủy Hoàng dành phần lớn những năm cuối đời để theo đuổi một giấc mộng tưởng như không thể đạt được: trường sinh bất lão. Ông phái người ra biển tìm tiên dược, tin vào những phương sĩ tự xưng có thể kết nối với thế giới thần tiên, thậm chí nhiều lần tổ chức các chuyến tuần du với hy vọng tìm được phương thuốc giúp mình thoát khỏi quy luật sinh tử.

Thế nhưng có một nghịch lý khiến hậu thế luôn tò mò: nếu Tần Thủy Hoàng thực sự tin mình có thể trường sinh, tại sao ông vẫn bỏ ra một nguồn nhân lực khổng lồ để xây dựng lăng mộ và đội quân đất nung?

Câu trả lời có lẽ không nằm ở việc ông “từ bỏ” giấc mộng trường sinh vào cuối đời, mà ở một thực tế đơn giản hơn: Tần Thủy Hoàng có thể vừa muốn sống mãi, vừa chuẩn bị cho khả năng mình sẽ chết.

Đó chính là tư duy của một vị hoàng đế luôn muốn kiểm soát mọi thứ.

Tần Thủy Hoàng, tên Doanh Chính, lên ngôi nước Tần khi còn nhỏ và đến năm 221 trước Công nguyên hoàn thành công cuộc tiêu diệt sáu nước Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yên và Tề. Ông chấm dứt cục diện chư hầu kéo dài nhiều thế kỷ, lần đầu tiên thống nhất phần lớn Trung Hoa dưới một chính quyền trung ương tập quyền.

Sau khi thống nhất, Doanh Chính không hài lòng với danh hiệu “vương”. Ông cho rằng công lao của mình vượt xa các vị vua trước đó, nên kết hợp hai danh xưng “Hoàng” và “Đế”, tự xưng là Hoàng đế. Từ đó xuất hiện danh hiệu Tần Thủy Hoàng – vị “Hoàng đế đầu tiên” trong lịch sử Trung Hoa.

Nhưng chính sau khi hoàn thành sự nghiệp thống nhất, nỗi ám ảnh lớn nhất của ông lại chuyển từ việc chinh phục thiên hạ sang chinh phục cái chết.

Tần Thủy Hoàng hiểu rằng quyền lực của một người dù lớn đến đâu cũng không thể dễ dàng vượt qua sinh tử.

Vì thế, ông bắt đầu tìm kiếm phương pháp trường sinh.

Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, các phương sĩ như Lư Sinh, Hầu Sinh từng được Tần Thủy Hoàng trọng dụng. Từ những lời truyền rằng ngoài biển có ba ngọn núi tiên Bồng Lai, Phương Trượng và Doanh Châu, nơi các tiên nhân cư ngụ và có thuốc bất tử, ông đã nhiều lần phái người đi tìm.

Trong số những người nổi tiếng nhất có Từ Phúc.

Từ Phúc được giao nhiệm vụ ra biển tìm tiên dược. Những câu chuyện về chuyến đi của ông về sau phát triển thành nhiều truyền thuyết, trong đó có giả thuyết cho rằng Từ Phúc không trở về và đã tới Nhật Bản. Tuy nhiên, những chi tiết này thuộc phạm vi truyền thuyết và không thể xem là sự thật lịch sử chắc chắn.

Điều đáng chú ý là trong lúc các phương sĩ đi tìm thuốc trường sinh, công việc xây dựng lăng mộ của Tần Thủy Hoàng vẫn tiếp tục.

Thậm chí, nó đã bắt đầu từ rất sớm.

Theo Sử ký – Tần Thủy Hoàng bản kỷ, ngay sau khi lên ngôi, Tần Thủy Hoàng đã bắt đầu cho xây dựng lăng tại Ly Sơn. Sau khi thống nhất thiên hạ, quy mô công trình tiếp tục được mở rộng. Sử liệu cổ nói có hơn 700.000 người được huy động tham gia các công việc liên quan đến lăng mộ. Con số này cần được hiểu trong bối cảnh ghi chép cổ đại, bởi các nhà sử học hiện đại vẫn thận trọng khi coi đây là số liệu thống kê chính xác tuyệt đối.

Như vậy, không có chuyện Tần Thủy Hoàng chỉ đến cuối đời mới bất ngờ nhận ra mình có thể chết và vội vàng xây lăng.

Lăng mộ đã được chuẩn bị từ nhiều thập kỷ trước.

Đây là tập quán phổ biến của các quân chủ thời cổ đại. Nhưng với Tần Thủy Hoàng, việc chuẩn bị hậu sự còn mang một ý nghĩa đặc biệt: ông không chỉ muốn xây một nơi chôn cất, mà muốn tái tạo cả đế quốc của mình dưới lòng đất.

Đó là lý do quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng có quy mô khác thường.

Khu lăng mộ hiện được các nhà khảo cổ xác định là một quần thể khổng lồ rộng khoảng 6,3 km², bao gồm khu mộ trung tâm, các hố chôn, khu vực nghi lễ, chuồng ngựa, các đội quân đất nung và nhiều công trình phụ trợ. Những hố binh mã nổi tiếng chỉ là một phần nhỏ của toàn bộ quần thể.

Năm 1974, những người nông dân đào giếng tại khu vực Lâm Đồng, Tây An tình cờ phát hiện những mảnh tượng đất nung. Sau đó, các cuộc khai quật khảo cổ cho thấy dưới lòng đất tồn tại cả một “đội quân” với hàng nghìn chiến binh bằng đất nung, cùng ngựa, xe chiến và vũ khí.

Điều đặc biệt là các chiến binh này không hoàn toàn giống nhau. Khuôn mặt, kiểu tóc, trang phục, cấp bậc và vai trò quân sự được thể hiện với nhiều khác biệt. Có cung thủ, bộ binh, kỵ binh, quan lại và người điều khiển chiến xa.

Rõ ràng, đây không phải một vài pho tượng đặt cho đẹp.

Đó là hình ảnh thu nhỏ của một bộ máy quân sự và hành chính.

Trong thế giới của Tần Thủy Hoàng, đế quốc không chỉ tồn tại khi ông còn sống. Sau khi chết, ông vẫn cần một đội quân, quan lại, phương tiện và cả những thứ cần thiết để tiếp tục duy trì địa vị của một hoàng đế.

Đây chính là điểm quan trọng để giải thích nghịch lý “cầu trường sinh nhưng vẫn xây lăng”.

Người hiện đại thường nhìn hai việc ấy như hai lựa chọn đối lập: hoặc tin mình bất tử, hoặc chuẩn bị cho cái chết.

Nhưng người cổ đại có thể không nghĩ như vậy.

Tần Thủy Hoàng có thể tin rằng mình có cơ hội trường sinh nhờ tiên dược, nhưng ông cũng không thể chắc chắn rằng điều ấy sẽ thành công. Vì vậy, phương án an toàn nhất vẫn là chuẩn bị một hậu sự tương xứng với địa vị.

Nói cách khác, ông có thể đặt cược vào trường sinh nhưng vẫn mua “bảo hiểm” cho cái chết.

Hơn nữa, với một người đã quen kiểm soát cả thiên hạ, việc không chuẩn bị cho cái chết mới là điều khó hiểu.

Tần Thủy Hoàng từng chia thiên hạ thành quận huyện, thống nhất chế độ hành chính, tiền tệ, đo lường và nhiều quy chuẩn khác. Ông muốn mọi thứ vận hành theo một trật tự do trung ương kiểm soát.

Ngay cả cái chết cũng không nằm ngoài tư duy ấy.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa ghi chép lịch sử và bằng chứng khảo cổ.

Phòng chôn cất trung tâm của Tần Thủy Hoàng đến nay vẫn chưa được khai quật. Vì vậy, phần lớn những mô tả của Tư Mã Thiên về cấu trúc bên trong chưa thể kiểm chứng trực tiếp. Các nhà khảo cổ đã phát hiện nồng độ thủy ngân cao bất thường trong đất xung quanh khu mộ, điều này khiến mô tả về “sông ngòi bằng thủy ngân” trở nên đáng chú ý, nhưng vẫn không có nghĩa mọi chi tiết trong Sử ký đã được xác nhận.

Có một chi tiết khác càng cho thấy quy mô của công trình.

Ngoài đội quân đất nung, các nhà khảo cổ còn phát hiện hố chứa xe ngựa bằng đồng, các tượng quan lại, chuồng ngựa và nhiều khu vực chôn cất động vật. Có nơi tìm thấy hàng trăm con ngựa được chôn, cùng những tượng người chăm sóc chúng. Một số hố khác chứa những con vật quý hiếm, cho thấy lăng mộ không chỉ tái hiện quân đội mà còn mô phỏng cả một thế giới cung đình.

Nói cách khác, Tần Thủy Hoàng không chỉ muốn có “đội quân” sau khi chết.

Ông muốn có một đế quốc dưới lòng đất.

Đó cũng là lý do việc gọi đội quân đất nung là “đội quân giúp Tần Thủy Hoàng thống trị âm phủ” chỉ nên được xem là cách diễn giải hiện đại. Không có căn cứ trực tiếp để khẳng định Tần Thủy Hoàng đã nói rằng mình muốn thống trị thế giới bên kia. Điều chúng ta có thể thấy rõ hơn từ khảo cổ là quần thể lăng mộ được tổ chức như một phiên bản thu nhỏ của thế giới mà ông từng cai trị.

Nhưng số phận cuối cùng lại trớ trêu.

Tần Thủy Hoàng qua đời năm 210 trước Công nguyên trong chuyến tuần du. Những nỗ lực tìm kiếm trường sinh không cứu được ông khỏi cái chết.

Sau khi ông qua đời, thi hài được đưa về Hàm Dương và chôn tại Ly Sơn. Công trình khổng lồ mà ông chuẩn bị trong nhiều thập kỷ trở thành nơi an nghỉ cuối cùng của vị hoàng đế đầu tiên.

Nhưng ngay cả lúc ấy, câu chuyện vẫn chưa kết thúc.

Triều Tần chỉ tồn tại thêm vài năm rồi sụp đổ. Đế quốc mà Tần Thủy Hoàng mất cả đời xây dựng nhanh chóng tan rã dưới thời Tần Nhị Thế.

Trong khi đó, lăng mộ vẫn nằm dưới lòng đất.

Hơn 2.000 năm sau, đội quân đất nung được phát hiện và trở thành một trong những phát hiện khảo cổ nổi tiếng nhất thế giới. Phần lớn quần thể lăng mộ vẫn chưa được khai quật hoàn toàn.

Điều đó khiến câu chuyện về Tần Thủy Hoàng trở nên đặc biệt nghịch lý.

Ông muốn đánh bại thời gian nhưng cuối cùng vẫn phải khuất phục trước cái chết. Ông muốn trường sinh nhưng chính ngôi mộ khổng lồ lại trở thành thứ giúp hậu thế nhớ đến mình. Ông xây dựng một đế quốc tồn tại dưới quyền kiểm soát của mình, nhưng đế quốc ấy chỉ sống thêm vài năm sau khi ông qua đời.

Có lẽ Tần Thủy Hoàng chưa bao giờ thực sự giải quyết được mâu thuẫn giữa khát vọng bất tử và ý thức về cái chết.

Ông tìm tiên dược vì muốn kéo dài sự sống.

Ông xây lăng vì biết rằng mình vẫn có thể phải chết.

Và cuối cùng, ông không đạt được sự bất tử mà mình mong muốn theo nghĩa sinh học. Nhưng theo một nghĩa khác, Tần Thủy Hoàng lại đạt được điều mà rất ít người trong lịch sử có thể đạt tới: tên tuổi của ông vẫn tồn tại sau hơn hai thiên niên kỷ.

Đó có lẽ mới là sự “trường sinh” mà không một phương thuốc nào có thể đem lại.