Nằm trên cao nguyên Anatolia, Çatalhöyük là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng nhất để tìm hiểu thời kỳ con người chuyển từ những cộng đồng nông nghiệp định cư sang các khu dân cư có quy mô lớn. Khu định cư này bắt đầu hình thành khoảng 7.400 năm trước Công nguyên và được cư trú liên tục qua nhiều thế hệ trong hơn 2.000 năm. UNESCO ghi nhận đây là một trong những bằng chứng đặc biệt về quá trình hình thành các cộng đồng đô thị sớm.
Ảnh: guidetoeurope
Điều kỳ lạ nhất ở Çatalhöyük là thành phố gần như không có đường phố. Những ngôi nhà bằng gạch bùn được xây sát vào nhau, lưng nhà này áp vào lưng nhà khác. Người dân di chuyển chủ yếu trên mái nhà rồi chui xuống nhà thông qua một lối mở trên trần, thường bằng thang. Vì vậy, nếu đứng trên mái, bạn có thể đi từ khu vực này sang khu vực khác mà gần như không cần bước xuống mặt đất.
Ảnh: pages.vassar
Bên trong mỗi ngôi nhà lại có một không gian khá hoàn chỉnh với khu vực nấu ăn, nơi ngủ, kho chứa và những bục đất nâng cao. Nhưng điều đặc biệt hơn cả là người chết thường được chôn ngay bên dưới sàn hoặc các bục trong nhà. Một nghiên cứu công bố năm 2025 cho thấy việc chôn cất trong nhà không chỉ là nghi thức tang lễ mà còn gắn với lịch sử và sự biến đổi của chính căn nhà qua nhiều thế hệ.
Çatalhöyük cũng gây kinh ngạc bởi nghệ thuật. Những bức tường được phủ lớp thạch cao trắng rồi trang trí bằng các hình vẽ động vật, cảnh săn bắn, họa tiết hình học và nhiều biểu tượng khác. Một số căn nhà được sửa chữa, trang trí và xây dựng lại nhiều lần, khiến chúng dần trở thành những “lớp lịch sử” chồng lên nhau.
Ảnh: ygoldman
Điều đáng chú ý là Çatalhöyük không giống hình dung thông thường về một thành phố cổ. Không có cung điện khổng lồ, quảng trường trung tâm hay những công trình hành chính đồ sộ. Các ngôi nhà có kích thước tương đối tương đồng, khiến UNESCO cho rằng cách bố trí này có thể phản ánh một xã hội mang tính cộng đồng và tương đối bình đẳng.
Thậm chí, điều chúng ta nhìn thấy ngày nay thực chất chỉ là hai gò đất khổng lồ. Các thế hệ cư dân liên tục xây mới, lấp bỏ và đôi khi đốt rồi dựng lại nhà cửa, khiến nền định cư dần nâng cao thành những gò khảo cổ lớn.
Có lẽ điều thú vị nhất về Çatalhöyük là nó buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về khái niệm “thành phố”. Một đô thị không nhất thiết phải có đường phố hay cung điện; cách đây 9.000 năm, con người đã có thể tạo ra một cộng đồng đông đúc, phức tạp và giàu đời sống tinh thần theo một cách hoàn toàn khác.
