​

Không chỉ là xu hướng công nghệ, podcast và newsletter giờ đây còn là biểu hiện một cuộc tái cấu trúc sâu sắc của báo chí – nơi ranh giới giữa nhà báo và creator ngày càng mờ nhạt, kéo theo những câu hỏi lớn về mô hình kinh doanh và trách nhiệm pháp lý.

Từ xu hướng ngách thành dòng chủ lưu

Trong giai đoạn 2024–2026, podcast và newsletter không còn là “sân chơi phụ”. Ngay cả các cơ quan báo chí truyền thống tại Việt Nam cũng đã phát triển các kênh podcast riêng, cho thấy đây là một hướng đi chính thống chứ không còn thử nghiệm.

Đại diện nhà sản xuất nội dung tại Vietcetera (đơn vị đang vận hành nhiều podcast như “Vietnam Innovators”) chia sẻ: “Podcast cho phép chúng tôi kể những câu chuyện mà bài viết ngắn không thể làm được – đó là chiều sâu và cảm xúc.”

Theo thống kê của Social Radar Singapore, đối tượng độc giả chiếm phần lớn của podcast là GenZ, họ chiếm đến 78%. Đây cũng là lứa tuổi chiếm số đông sở hữu các kênh nổi bật với 64%.

Nhà báo Phạm Linh, Báo VN Express cho rằng: “Ranh giới giữa podcast, newsletter và báo chí truyền thống không chỉ mờ đi, nó đang tan biến. Và tôi không thấy đó là mối đe doạ, tôi thấy đó là lời nhắc nhở. Khi tôi trong vai content creator bắt đầu làm video ở Quảng Ngãi và phát lên mạng xã hội, không ai nghĩ một nhà báo địa phương lại có thể tiếp cận hàng triệu người mỗi tháng”.

Thực tế, podcast – về bản chất là nội dung phân phối qua subscription RSS – đang quay lại đúng giá trị cốt lõi của báo chí: kể chuyện có chiều sâu, có thời gian. Trong khi đó, newsletter lại đáp ứng một nhu cầu khác: Loại nhiễu, chắt lọc thông tin, đưa vào cái tôi và cảm xúc.

“Khi đăng những bài viết cứng nhắc, xa cách, không dám chạm vào vấn đề của người dân; những bản tin “đồng phục” - tức giống hệt nhau, thiếu sự đầu tư, thì khán giả không cảm nhận được con người nhà báo đằng sau bản tin hay bài viết đó. Thuật toán chưa kịp giết báo chí, thì chính báo chí có thể tự loại mình ra trước” – Nhà báo Phạm Linh tiếp tục.

Hiếu Nguyễn, một creator tài chính nổi tiếng với kênh Hieu.TV chia sẻ: “Người đọc không thiếu thông tin, họ cần người giúp họ hiểu”. Đây chính là lý do newsletter tăng trưởng mạnh. Loại hình này không chạy theo tin nóng, mà cung cấp góc nhìn có chọn lọc.

Creator economy trong báo chí: “Niềm tin” trở thành tài sản

Sự bùng nổ của podcast và newsletter gắn liền với một khái niệm lớn hơn, đó là creator economy. Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào tòa soạn, nhiều cá nhân đang trở thành “cơ quan báo chí một người”.

Linh Đặng, một nhà báo kiêm host podcast tại Đà Nẵng chia sẻ: “Người nghe podcast không đến vì thương hiệu, họ đến vì con người. Điều này lý giải vì sao mô hình subscription (thu phí trực tiếp) đang nổi lên. Người đọc trả tiền không phải vì nội dung nhiều hơn, mà vì tin tưởng người cung cấp nội dung”.

Chia sẻ quan điểm này, ThS Nguyễn Phạm Minh Anh (Đại học Công nghệ HUTECH) nhận định rằng: “Trong kỷ nguyên creator economy, mối quan hệ giữa người làm nội dung và khán giả giống như giữa chuyên gia và khách hàng – không còn là quan hệ đại chúng. Cái đại chúng ở đây chỉ là chuyên gia có nhiều khách hàng.”

Bên cạnh subscription, sponsorship (tài trợ) cũng là mô hình thắng thế, đặc biệt với podcast. Nhiều thương hiệu chấp nhận trả tiền cao để xuất hiện trong các podcast có cộng đồng trung thành – bởi mức độ “gắn kết” cao hơn quảng cáo truyền thống.

Podcast, newsletter, hay video ngắn chỉ là những những chiếc áo khác nhau. Đằng sau đó là câu hỏi rất cũ là bạn đang nghiêng về sự thật hay thị hiếu.

Nhà báo Phạm Linh cho biết: “Tôi thấy nhiều nhà sáng tạo nội dung rất giỏi làm cho nội dung của họ viral, nhưng chỉ một lần thông tin sai do sai sót hoặc cố tình thao túng, thì khán giả quay lưng hoặc nhận về những phản hồi rất tiêu cực.”

Tuy nhiên, chính sự cá nhân hóa này cũng đặt ra vấn đề: khi nội dung gắn với cá nhân, ai chịu trách nhiệm?

“Vùng xám” pháp lý đang mở rộng

Sự phát triển của podcast và newsletter làm mờ đi ranh giới giữa báo chí và content creator. Một newsletter phân tích tài chính có hàng chục nghìn người đọc – có phải là báo chí? Một podcast điều tra xã hội – có cần tuân thủ quy định như phóng viên?

Theo quy định hiện hành, Luật An ninh mạng không cấm cá nhân phát biểu trên không gian mạng, nhưng yêu cầu: “Phải luôn tuân thủ theo Hiến pháp và pháp luật”. Đáng chú ý, các dự thảo chính sách mới cũng nhấn mạnh trách nhiệm của người quản trị nội dung.

Thiếu tướng Lê Xuân Minh - Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao nhấn mạnh: “Hoạt động phát tán tin giả, thông tin sai sự thật, truyền bá nội dung lệch chuẩn, vi phạm thuần phong mỹ tục trên không gian mạng đang tác động tiêu cực tới xã hội”.

Ông cho biết thêm, một trong những biểu hiện đáng lo ngại là việc một số KOLs (người có ảnh hưởng trên mạng xã hội) lợi dụng uy tín cá nhân để quảng bá các sản phẩm không đúng sự thật, thổi phồng công dụng hoặc che giấu tác dụng phụ. Hệ lụy không chỉ dừng lại ở việc gây hiểu lầm cho người tiêu dùng, mà còn tiềm ẩn nguy cơ về sức khỏe, tài chính, làm suy giảm niềm tin vào hoạt động quảng cáo trực tuyến.

Thiếu tướng Lê Xuân Minh cho biết thêm: “Người điều hành hội nhóm trên mạng xã hội phải chịu trách nhiệm nếu để đăng tải thông tin tiêu cực”. Điều này có thể mở rộng sang podcast, newsletter – vốn cũng là các “kênh phân phối nội dung”.

Luật An ninh mạng quy định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm an toàn thông tin và không gian mạng. Nói cách khác, dù là nhà báo hay creator, đã tạo nội dung công khai thì phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng với mức độ ảnh hưởng.

Một thực trạng khá phổ biến gần đây là một số kênh podcast và newsletter hoạt động dưới hình thức tổng hợp tin tức hoặc ‘đọc báo giúp’. Điều này dẫn đến một lượng lớn độc giả thay vì theo dõi, đọc tin trên các báo thì theo dõi các kênh này để có được thông tin về lĩnh vực mình quan tâm kèm theo nhận định, bình luận của creator.

Ông Hà Hồng Phúc, Giám chế sản xuất của Công ty TNHH Truyền thông & Niềm tin cho biết: “Để có được một bản tin, bài viết, một tòa soạn báo truyền thống phải tổ chức sản xuất với một quy trình nghiêm ngặt, tốn kém về mặt thời gian, công sức, thậm chí phải mua nguồn tin. Trong khi đó, các kênh podcast để tăng thêm tính xác đính của nguồn tin chỉ đơn thuần là trích dẫn theo kiểu “Theo báo ...đăng tải ngày....” đây rõ ràng là việc phân phối lại nội dung. Điều này dẫn đến một số lo ngại về bản quyền, sở hữu trí tuệ mà báo chí hiện nay cần quan tâm”.

Liên quan đến vấn đề này, Bộ Công an cũng thông tin về 3 nhóm nhiệm vụ trọng tâm triển khai cao điểm trên toàn quốc để tập trung đấu tranh, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bộ triển khai các biện pháp phát hiện và đấu tranh xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, tập trung vào các hành vi liên quan đến quyền tác giả, vi phạm những quyền sở hữu công nghiệp.

Người phát ngôn của Bộ Công an - Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản nhấn mạnh: “Chúng tôi xác định đây là giải pháp căn cơ, chiến lược và hoàn thiện pháp luật theo hai hướng. Thứ nhất là rà soát những hành vi vi phạm và đi trước những hành vi vi phạm, mang tính dự báo. Thứ hai là tăng cường chế tài xử lý để tăng tính răn đe. Bộ Công an đang phối hợp với Bộ Tư pháp xây dựng hai hồ sơ liên quan đến Luật Xử lý vi phạm hành chính và sửa đổi Bộ luật Hình sự trên tinh thần này”.

Người làm báo cũng như các cơ quan báo chí hiện nay đang rất mong quy định về pháp luật có thể kịp thời điều chỉnh các mối quan hệ này để bảo đảm quyền lợi hợp pháp, cũng như duy trì thế mạnh riêng về sản xuất nội dung.

Sáng tạo, chân chính, niềm tin vẫn là quy luật

Các creator Việt Nam đang nhận ra một thực tế, họ không còn chỉ là “người sáng tạo”, mà là người có ảnh hưởng xã hội. Khi bạn có hàng chục nghìn người nghe, một creator không thể nói sai rồi xin lỗi là xong.

Người theo dõi hoặc độc giả trả tiền có kỳ vọng rất cao. Họ không chỉ đọc, họ dựa vào đó để ra quyết định. Điều này cho thấy một sự dịch chuyển, trước đây, trách nhiệm thuộc về tòa soạn, nay trách nhiệm dịch chuyển về cá nhân creator.

Sự trỗi dậy của podcast và newsletter không đồng nghĩa với việc báo chí truyền thống bị thay thế. Ngược lại, nó buộc báo chí phải thay đổi. Theo một nghiên cứu về truyền thông số tại Việt Nam, báo mạng điện tử vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chính thống, cảnh báo xã hội và định hướng dư luận.

Tuy nhiên, báo chí đang học từ creator ở ba điểm gồm cá nhân hóa nội dung, xây dựng cộng đồng và đa dạng hóa hình thức (audio, email, video). Ngược lại, creator cũng phải học từ báo chí về kiểm chứng thông tin, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý.

Podcast và newsletter là biểu hiện rõ nhất của xu hướng “micro media” – nơi mỗi cá nhân là một kênh truyền thông. Trong mô hình này không cần hàng triệu người xem mà chỉ cần vài nghìn người tin tưởng. Thông tin trên không gian mạng có thể gây ảnh hưởng lớn đến niềm tin xã hội. Điều này càng nhấn mạnh vai trò của người làm nội dung – dù là nhà báo hay creator.

Trong một thế giới mà ai cũng có thể tạo nội dung, sự khác biệt không còn nằm ở công cụ – mà ở trách nhiệm và niềm tin. Podcast và newsletter thành công vì chúng tạo ra mối quan hệ trực tiếp, cá nhân giữa người viết và người đọc. Nhưng chính sự gần gũi đó cũng khiến trách nhiệm trở nên lớn hơn. Luật An ninh mạng đã đặt ra một nguyên tắc rõ ràng: Quyền tự do biểu đạt đi kèm trách nhiệm, nội dung càng có ảnh hưởng, trách nhiệm càng cao.

Cuộc chơi truyền thông đang thay đổi. Nhưng quy luật cốt lõi vẫn không đổi, đó là ai xây dựng được niềm tin, người đó sẽ tồn tại. Việc xây dựng niềm tin không phải là làm hài lòng đám đông, mà đôi khi là nói điều người ta không muốn nghe, đó mới là lúc vai trò phản biện xã hội của báo chí được phát huy.

​