Ông Nguyễn Hồng Vũ, Tiến sĩ Sinh học phân tử trong y học, đang làm việc tại Mỹ cho biết, Virus 𝐍𝐢𝐩𝐚𝐡 được phát hiện lần đầu trong giai đoạn 1998–1999 tại làng Sungai Nipah, bang Negeri Sembilan, Malaysia. Vì vậy, các nhà khoa học đặt tên virus theo nơi phát hiện đầu tiên: Nipah virus (NiV). Nó một virus RNA sợi đơn âm thuộc họ Paramyxoviridae.
Ổ chứa tự nhiên chính là dơi ăn quả (𝑷𝒕𝒆𝒓𝒐𝒑𝒖𝒔), trong khi người, heo và ngựa có thể là vật chủ trung gian. Virus lây từ động vật sang người qua tiếp xúc trực tiếp hoặc thức ăn nhiễm, và có thể lây từ người sang người trong các môi trường tiếp xúc gần.
Lý do virus có độ độc cao với khả năng gây chết người đến 𝟒𝟎-𝟕𝟓%
TS Nguyễn Hồng Vũ cho hay, lý do virus có độ độc cao với khả năng gây chết người đến 𝟒𝟎-𝟕𝟓% là bởi cấu trúc tự nhiên của virus, “mục tiêu” sinh học của chúng.
Virus sử dụng các protein bề mặt (𝐆 và 𝐅) để gắn vào thụ thể 𝐞𝐩𝐡𝐫𝐢𝐧-𝐁𝟐 và 𝐞𝐩𝐡𝐫𝐢𝐧-𝐁𝟑, vốn hiện diện nhiều ở tế bào nội mô mạch máu, tế bào phổi và tế bào thần kinh. Sau khi nhân lên ở đường hô hấp, virus có thể vào máu, gây tổn thương mạch máu và xâm nhập hệ thần kinh trung ương.
Tại não, virus gây viêm mạch máu lan tỏa, tổn thương nhu mô thần kinh, phù não và rối loạn chức năng thần kinh, dẫn đến các biểu hiện như lú lẫn, co giật, hôn mê. Phản ứng viêm mạnh của cơ thể cũng góp phần làm tổn thương nặng thêm. Vì vậy, Nipah thường gây viêm phổi nặng kèm viêm não cấp.
Hiện nay chưa có thuốc đặc trị cũng như vaccine "được cấp phép" sử dụng để điều trị hoặc phòng ngừa lây nhiễm Nipah virus.
Nipah có thể trở thành đại dịch
Theo TS Vũ, dù đã được phát hiện hơn 20 năm, nhưng Nipah chưa trở thành đại dịch, lý do chính là khả năng lây truyền giữa người với người còn hạn chế. Virus không phát tán hiệu quả qua khí dung tầm xa và thường cần tiếp xúc gần hoặc phơi nhiễm dịch cơ thể.
“Các ổ dịch trước đây thường có quy mô nhỏ và liên quan đến bệnh viện hoặc gia đình. So hệ số lây nhiễm 𝐑₀ (R naught) của chủng Corona virus mang đột biến 𝐃𝐞𝐥𝐭𝐚 khoảng 𝟓-𝟖 hoặc 𝐎𝐦𝐢𝐜𝐫𝐨𝐧 khoảng 𝟖-𝟏𝟎+ thì các chủng Nipah hiện nay chỉ có 𝐑₀ khoảng 𝟎.𝟑-𝟎.𝟓”, TS Vũ cho hay.
Tuy nhiên, TS Vũ cho rằng, Nipah vẫn có cơ hội trở thành đại dịch. Bởi về mặt lý thuyết, nguy cơ sẽ tăng nếu virus xuất hiện các biến đổi di truyền giúp nó thích nghi tốt hơn với cơ thể người. Ví dụ, đột biến làm thay đổi protein bề mặt có thể giúp virus gắn với thụ thể tế bào hiệu quả hơn, từ đó tăng khả năng lây nhiễm. Ngoài ra, nếu virus có đặc điểm cho phép thời gian lây truyền kéo dài hơn trước khi bệnh trở nặng hoặc được phát hiện, khả năng lan rộng trong cộng đồng cũng có thể tăng.
Theo các thông tin gần đây thì hiện tại nhiều ca nhiễm Nipah đã được xác nhận ở bang West Bengal phía Đông Ấn Độ, gần Kolkata. Có báo cáo ít nhất 5 trường hợp xác định dương tính, gồm y tá và bác sĩ tại một bệnh viện, và gần 100 người tiếp xúc gần đã bị cách ly để ngăn lây lan. Chưa phát hiện ổ dịch hình thành ở các khu vực khác.
“Do đặc tính sinh học, lây nhiễm kém nên “khả năng” trở thành đại dịch của Nipah có thể là khá nhỏ. Nhưng “rất có thể” xảy ra nếu chúng có đột biến phù hợp như tôi đã phân tích ở trên”, TS Vũ cho hay.
Chủ động phòng, chống nguy cơ lây nhiễm virus Nipah
Để chủ động phòng, chống nguy cơ lây nhiễm virus Nipah, TS Nguyễn Hồng Vu đưa ra 6 lưu ý:
𝟏. Tăng cường giám sát dịch tễ và phát hiện sớm các ca bệnh nghi ngờ, đặc biệt ở những khu vực cửa khẩu và người đến từ vùng đang có ổ dịch.
𝟐. Kiểm soát lây nhiễm trong cơ sở y tế, áp dụng biện pháp phòng hộ khi tiếp nhận, chẩn đoán hoặc điều trị bệnh nhân nghi nhiễm để hạn chế lây truyền trong bệnh viện.
𝟑. Hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã có nguy cơ mang mầm bệnh, đặc biệt là dơi ăn trái cây.
𝟒. Tăng cường an toàn sinh học tại trang trại chăn nuôi heo: ngăn dơi tiếp cận chuồng trại, khu thức ăn và nguồn nước (lưới chắn, che kín máng ăn/máng nước, không để thức ăn hở ban đêm). Người chăm sóc vật nuôi cần đeo găng, khẩu trang, kính bảo hộ khi xử lý động vật bệnh, và rửa tay bằng xà phòng sau khi rời khu chuồng.
𝟓. Không sử dụng hoặc tiêu thụ trái cây có dấu hiệu bị dơi ăn, và có biện pháp che chắn vườn cây ăn quả tại vùng có nguy cơ.
𝟔. Duy trì lối sống lành mạnh (ngủ đủ, dinh dưỡng hợp lý) để hỗ trợ sức khỏe tổng thể.
Ngày 27/1, Bộ Y tế cho biết, theo hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm, từ 27/12/2025 đến 26/1, Ấn Độ ghi nhận 5 trường hợp nghi ngờ mắc bệnh do virus Nipah, trong đó 2 trường hợp được xét nghiệm khẳng định tại một bệnh viện ở Tây Bengal. Hiện Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp nhiễm bệnh.
Trước nguy cơ dịch bệnh xâm nhập, Bộ Y tế đã chỉ đạo các địa phương tăng cường công tác giám sát và phòng, chống dịch ngay tại cửa khẩu, cơ sở y tế và trong cộng đồng, đồng thời sẵn sàng triển khai các biện pháp ứng phó phù hợp.
