Virus Nipah là một bệnh truyền nhiễm nhóm A lây từ động vật sang người hoặc tiếp xúc với vật phẩm, thực phẩm bị nhiễm virus. Theo ghi nhận tỷ lệ chết/ mắc ở các trường hợp nhập viện khoảng 40-75%.

Hiện tại, nhiều sân bay tại châu Á siết chặt công tác giám sát y tế và sàng lọc hành khách như thời COVID-19 sau khi bùng phát dịch virus Nipah tại một bang của Ấn Độ.

Đến thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh. Tuy nhiên nguy cơ xâm nhập vẫn hiện có đối với người nhập cảnh từ vùng dịch hoặc nhóm có tiếp xúc với động vật nguy cơ.

Ba đường lây nhiễm Nipah

TTND.TS.BS Lê Quốc Hùng, Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy cho hay, bệnh do virus Nipah là bệnh truyền nhiễm cấp tính. Bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây viêm não và/hoặc viêm phổi suy hô hấp nặng, tỷ lệ tử vong có thể tới 75%. Vì vậy cần được giám sát chặt, phát hiện sớm và kiểm soát lây nhiễm nghiêm ngặt.

Nipah lưu hành chủ yếu ở Nam Á và một phần châu Á. Ổ dịch lớn đầu tiên xảy ra tại Malaysia (1998–1999), liên quan chăn nuôi heo; từ năm 2001, bệnh được ghi nhận gần như hằng năm ở Bangladesh và từng đợt ở Ấn Độ. Nhiều ca bệnh được cho là khởi phát từ nguồn động vật, đặc biệt khi người dân ăn/uống thực phẩm hoặc đồ uống bị dơi làm nhiễm bẩn (như nhựa cây chà là tươi).

Nipah có thể lây theo ba đường chính. Đường thứ nhất, dơi sang người (quan trọng nhất) khi dơi thải virus qua nước bọt hoặc nước tiểu làm bẩn thực phẩm/đồ uống. Thứ hai là qua động vật trung gian, đặc biệt là lợn, khi người tiếp xúc gần với lợn bệnh hoặc mô/dịch tiết trong chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ. Đường thứ 3 là từ người sang người, khi tiếp xúc gần với dịch tiết như nước bọt, đờm, dịch mũi họng. Bệnh không lây kiểu “bay xa” trong không khí, nhưng có thể lan thành cụm ca trong gia đình hoặc nơi chăm sóc nếu tiếp xúc gần mà không phòng hộ tốt.

Dấu hiệu dễ bị bỏ sót, vì triệu chứng có thể giống cảm cúm

Nipah dễ bị bỏ sót vì trong vài ngày đầu triệu chứng có thể giống cảm cúm: sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau mỏi, đau họng, nôn ói; một số người có ho hoặc khó thở. Điểm nguy hiểm là bệnh có thể chuyển nhanh sang viêm não.

“Vì vậy nếu có yếu tố dịch tễ như vừa đi từ vùng đang có cảnh báo hoặc tiếp xúc gần người bệnh nặng chưa rõ nguyên nhân, cần đặc biệt chú ý các dấu hiệu “đèn đỏ” gồm lơ mơ bất thường, ngủ gà, lú lẫn, nói không rõ, co giật hoặc rối loạn ý thức tăng nhanh. Khi có các dấu hiệu này, người bệnh cần được đưa đi khám ngay tại cơ sở y tế có khả năng hồi sức”, BS Hùng lưu ý.

BS Hùng cho biết, hiện chưa có thuốc đặc trị hay vắc xin Nipah dùng rộng rãi cho cộng đồng. Điều trị chủ yếu là điều trị hỗ trợ và hồi sức, hỗ trợ hô hấp khi khó thở/suy hô hấp, kiểm soát co giật, chăm sóc viêm não, bù nước–điện giải, điều trị biến chứng và kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện. Vì vậy, với Nipah, phát hiện sớm và chuyển tuyến phù hợp có ý nghĩa rất lớn.

Hiện Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Nipah, nhưng trong bối cảnh đi lại quốc tế, nguy cơ chủ yếu là các ca “nhập cảnh” từ vùng đang có dịch hoặc cảnh báo. Người dân không cần hoang mang, nhưng nên cảnh giác đúng cách như rửa sạch và ưu tiên gọt vỏ trái cây, không ăn trái cây có dấu bị động vật cắn; hạn chế dùng đồ uống/sản phẩm tươi sống không bảo đảm vệ sinh và tránh tiếp xúc gần với dơi hay động vật ốm/chết bất thường.

Nếu trong nhà có người sốt kèm ho/khó thở hoặc có dấu lơ mơ, người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần. Rửa tay bằng xà phòng sau khi chạm vào đờm dãi/đồ bẩn, không dùng chung vật dụng dễ dính nước bọt/đờm, hạn chế tụ tập thăm bệnh trong phòng kín và đưa người bệnh đi khám sớm. Khi đến cơ sở y tế, cần chủ động khai báo việc đi lại hoặc tiếp xúc gần đây để được phân luồng và hướng dẫn phòng lây phù hợp.

PGS.TS Trần Đắc Phu, nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) cũng khuyến cáo người dân hạn chế đến các khu vực đang có dịch. Cần duy trì các biện pháp phòng bệnh rửa tay bằng xà phòng, như ăn chín uống sôi, gọt vỏ trái cây trước khi ăn… Không ăn các thực phẩm có dấu hiệu bị động vật gặm nhấm; hạn chế tiếp xúc với động vật có nguy cơ cao; bảo đảm vệ sinh trong chăn nuôi và giết mổ…