Kiến lê dương (Eciton burchellii)) là một trong những loài kiến nổi tiếng và đáng sợ nhất thế giới côn trùng. Sống chủ yếu trong các khu rừng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ, loài kiến này không xây tổ cố định như nhiều họ hàng khác mà tồn tại dưới dạng những “đạo quân du mục” liên tục di chuyển qua rừng sâu để săn mồi.
Ảnh: Wikimedia Commons.
Điều khiến Eciton burchellii đặc biệt nằm ở quy mô tổ chức đáng kinh ngạc của cả đàn. Một đàn có thể chứa hàng trăm nghìn đến hơn một triệu cá thể, hoạt động như một sinh vật khổng lồ đồng nhất. Khi bắt đầu săn mồi, chúng tạo thành những dòng kiến đen đặc tràn qua mặt đất rừng như một làn sóng sống. Bất kỳ côn trùng, nhện, thằn lằn nhỏ hay động vật yếu ớt nào không chạy kịp đều có thể trở thành mục tiêu.
Ảnh: avianreport
Không giống các loài kiến xây tổ đất hay tổ cây lâu dài, kiến lê dương tạo “tổ sống” bằng chính cơ thể của chúng. Hàng nghìn con kiến móc chân và hàm vào nhau để tạo thành một khối kết cấu gọi là bivouac. Bên trong “pháo đài sống” ấy là kiến chúa và ấu trùng. Mỗi khi cần di chuyển, cả cấu trúc sẽ tan ra rồi tái tạo ở vị trí mới chỉ sau vài giờ.
Ảnh: britannica
Eciton burchellii nổi tiếng với chiến thuật săn mồi cực kỳ hiệu quả. Chúng không phục kích mà áp đảo bằng số lượng. Những con kiến lính có hàm lớn và khỏe dùng để cắt xé hoặc bảo vệ đàn, trong khi kiến thợ nhỏ hơn nhanh chóng tha con mồi về. Cảnh tượng hàng vạn con kiến di chuyển đồng loạt khiến nhiều nhà sinh học xem đây là một trong những ví dụ ngoạn mục nhất của “trí tuệ tập thể” trong tự nhiên.
Điều thú vị là sự xuất hiện của đàn kiến lê dương còn kéo theo cả một “hệ sinh thái đi kèm”. Nhiều loài chim chuyên bám theo các cuộc càn quét của chúng để bắt côn trùng bỏ chạy. Một số loài bướm, bọ cánh cứng và ve thậm chí tiến hóa để sống cộng sinh trực tiếp với đàn kiến, tận dụng nguồn thức ăn và sự bảo vệ từ đội quân khổng lồ này.
Dù đáng sợ với sinh vật nhỏ, Eciton burchellii hiếm khi gây nguy hiểm nghiêm trọng cho con người nếu không bị quấy rầy. Tuy nhiên, cú cắn của chúng khá đau nhờ bộ hàm sắc khỏe như chiếc kẹp nhỏ. Ở nhiều vùng rừng Amazon, người dân bản địa thậm chí từng dùng hàm kiến lính như “kẹp sinh học” để khâu vết thương.
Các nhà khoa học đặc biệt quan tâm đến loài kiến này vì khả năng tổ chức phi tập trung cực kỳ hiệu quả. Không có “chỉ huy trung tâm”, nhưng cả đàn vẫn phối hợp chính xác thông qua pheromone và tín hiệu hành vi đơn giản. Nhiều nghiên cứu về robot bầy đàn và trí tuệ nhân tạo hiện đại đã lấy cảm hứng trực tiếp từ cách hoạt động của Eciton burchellii.
