Trầm hương là phần gỗ đặc biệt hình thành trong thân một số loài cây thuộc chi Aquilaria và Gyrinops. Ở Việt Nam, loài quen thuộc nhất là dó bầu (Aquilaria crassna). Điều kỳ lạ là một cây dó bầu khỏe mạnh không nhất thiết có trầm. Phần gỗ thông thường của nó khá nhẹ, sáng màu và không có giá trị đặc biệt về hương thơm.
Ảnh: k.sina
Bí mật bắt đầu khi cây bị tổn thương. Vết thương cơ học, côn trùng hoặc sự xâm nhập của vi sinh vật có thể kích hoạt phản ứng phòng vệ của cây. Các mô gỗ xung quanh vùng tổn thương dần biến đổi và tích tụ những chất nhựa, dầu thơm đặc trưng. Theo thời gian, phần gỗ này trở nên sẫm màu, nặng hơn và tỏa ra mùi thơm đặc biệt khi đốt. Các nghiên cứu tổng quan cũng cho rằng sự hình thành trầm có liên quan chặt chẽ tới phản ứng của cây trước tổn thương và nhiễm trùng.
Ảnh: hgagarwood
Điều này tạo nên một nghịch lý rất thú vị: giá trị của trầm hương bắt nguồn từ một “vết thương” của cây. Cây càng có khả năng tạo ra vùng gỗ chứa nhiều nhựa thơm, sản phẩm thu được càng được đánh giá cao. Tuy nhiên, không phải mọi vết thương đều tạo ra trầm với chất lượng giống nhau. Thành phần hóa học, loài cây, điều kiện sinh trưởng và quá trình hình thành đều có thể ảnh hưởng đến mùi hương và giá trị của sản phẩm.
Từ hàng trăm năm nay, trầm hương đã được sử dụng trong nghi lễ tôn giáo, hương liệu, nước hoa và y học truyền thống ở nhiều khu vực châu Á và Trung Đông. Lịch sử thương mại của nó lâu đời đến mức trầm hương từng trở thành một mặt hàng đặc biệt trong các mạng lưới buôn bán xuyên châu Á.
Ảnh: tramhuonganvu
Sự quý hiếm cũng khiến cây dó ngoài tự nhiên chịu áp lực khai thác lớn. Ngày nay, con người đã tìm cách tạo trầm nhân tạo bằng cách gây tổn thương có kiểm soát và đưa các chất kích thích hoặc chế phẩm vi sinh vào thân cây. Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam từng nghiên cứu nhiều phương pháp gây tạo trầm bằng cơ học, hóa chất và vi sinh vật.
Vì thế, trầm hương có thể được xem như một “ký ức hóa học” của cây, mùi thơm quý giá mà con người tìm kiếm thực chất là dấu vết của cuộc chiến sinh tồn diễn ra bên trong thân gỗ.