Hàng nghìn năm trước khi có máy bơm điện hay hệ thống thủy lợi hiện đại, cư dân vùng Ba Tư đã phát triển qanat – một trong những công nghệ khai thác nước thông minh nhất trong lịch sử nhân loại. Hệ thống này giúp đưa nguồn nước từ các tầng chứa nước dưới lòng núi đến các khu dân cư và cánh đồng ở những vùng sa mạc khô hạn.
Ảnh: spiderum
Qanat được cho là xuất hiện khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên tại vùng Iran cổ đại, sau đó lan rộng khắp Trung Đông, Bắc Phi và một số khu vực châu Á. Từ “qanat” bắt nguồn từ tiếng Ba Tư, chỉ một hệ thống đường hầm dẫn nước ngầm có cấu trúc đặc biệt.
Ảnh: stena
Nguyên lý hoạt động của qanat rất đơn giản nhưng đòi hỏi kỹ thuật cao. Các kỹ sư cổ đại trước tiên đào một giếng sâu tại vùng núi để tiếp cận tầng nước ngầm. Từ đó, họ tạo một đường hầm nằm nghiêng nhẹ xuyên qua lòng đất, dẫn nước theo trọng lực về vùng thấp hơn. Dọc theo tuyến đường hầm là hàng chục, thậm chí hàng trăm giếng thẳng đứng được đào cách đều nhau để thông khí, lấy đất đá ra ngoài và phục vụ bảo trì.
Điểm thiên tài của qanat nằm ở việc nó không phụ thuộc vào năng lượng bên ngoài. Không cần bánh xe nước, không cần nhiên liệu, nước vẫn có thể tự chảy hàng chục kilômét nhờ độ dốc cực kỳ chính xác của đường hầm. Đồng thời, việc dẫn nước dưới lòng đất giúp giảm đáng kể sự bốc hơi – một vấn đề nghiêm trọng ở các vùng khí hậu nóng và khô.
Ảnh: Wikimedia Commons
Một số qanat cổ có chiều dài đáng kinh ngạc. Hệ thống qanat ở Iran có thể kéo dài hàng chục kilômét, với các giếng sâu hơn 100 m. Việc xây dựng chúng đòi hỏi những người thợ có kinh nghiệm đặc biệt, được gọi là muqanni, những chuyên gia hiểu rõ địa chất, dòng chảy nước ngầm và kỹ thuật đào hầm an toàn.
Qanat không chỉ là một công trình thủy lợi mà còn định hình cả văn hóa và sự phát triển đô thị của Ba Tư. Nhiều thành phố giữa sa mạc tồn tại được nhờ những dòng nước âm thầm chảy dưới lòng đất. Các khu vườn Ba Tư nổi tiếng, những ốc đảo xanh và nền nông nghiệp tại nhiều vùng khô hạn đều có dấu ấn của hệ thống này.
Ngày nay, nhiều qanat cổ vẫn tiếp tục hoạt động, dù một số bị suy giảm do khai thác nước ngầm hiện đại và biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, khi thế giới ngày càng quan tâm đến các giải pháp tiết kiệm nước, qanat đang được nhìn nhận lại như một ví dụ đáng kinh ngạc về công nghệ bền vững của quá khứ.
Không có máy móc hiện đại, không có điện năng, người Ba Tư cổ đã biến lòng đất thành một hệ thống dẫn nước khổng lồ. Những đường hầm tối tăm ấy chính là minh chứng rằng đôi khi, trí tuệ của con người cổ đại có thể đi trước thời đại hàng nghìn năm.
![[GALLERY] Ford Territory Hybrid Platinum từ 710 triệu đồng, chờ về Việt Nam](https://cdn.kienthuc.net.vn/images/fb1db442ae88c222c13de60a580f64997e5ac1d6aa0bf40d2b688d586f65aa94db5727d9ef746c44d7faec07d35c3540/1-2526.jpg.avif)
