Nếu có dịp về với xứ Đoài, sau khi đã mải miết với những bức tường đá ong tại làng cổ Đường Lâm hay nét uy nghiêm của Thành cổ Sơn Tây, xin hãy chậm lại một nhịp chân để ghé thăm Sùng Nghiêm Tự (phường Sơn Tây, Hà Nội). Người dân nơi đây vẫn gọi bằng cái tên nôm na, ngọt ngào như thức quà quê: Chùa Mía.

Với người dân phường Đường Lâm, chùa Mía không chỉ là một di tích, mà là một phần máu thịt. Những bậc cao niên cũng chẳng nhớ rõ chùa có từ bao giờ, chỉ biết rằng bóng dáng ngôi chùa cổ đã in hằn trong tâm thức bao thế hệ.

Bà Khanh, 70 tuổi, kể rằng từ thuở nhỏ đã theo mẹ đến chùa, và đến nay, mỗi ngày rằm hay mùng một, bà vẫn giữ thói quen ấy. "Chùa cổ lắm, nhiều tượng Phật, nhưng mái hơi thấp, ai cao dễ bị cộc đầu", bà cười hiền, như kể lại một điều rất đỗi quen thuộc.

Ngay từ bên ngoài, du khách đã có thể cảm nhận được sự uy nghi của ngôi chùa qua tòa tam quan hai tầng, tám mái, một kiến trúc độc đáo trong hệ thống chùa Việt. Bước qua cổng, không gian mở ra với những công trình bề thế nối tiếp nhau, nổi bật là tháp cửu phẩm liên hoa cao 13 mét, hình bát giác, gồm chín tầng. Trên mỗi tầng, những hình rồng uốn lượn được chạm khắc tinh xảo, như đang chuyển động giữa trời đất.

Khu nội điện được bố trí theo kiểu "nội công ngoại quốc" – đặc trưng của kiến trúc chùa Việt. Những hàng cột gỗ lớn, có cây một người ôm không xuể, nâng đỡ không gian linh thiêng. Tòa tiền đường với 32 cột, bảy gian hai chái trải dài, song song với bái đường, tạo nên một khoảng không gian mở để ánh sáng tự nhiên len lỏi. Vào những ngày nắng, ánh sáng phản chiếu qua mái ngói xuống nền gạch, làm bừng lên vẻ huyền ảo, khiến không gian như sống dậy.

Nhưng điều làm nên sự đặc biệt của chùa Mía chính là hệ thống tượng cổ đồ sộ với 287 pho tượng lớn nhỏ – một con số hiếm nơi nào có được. Trong đó có tượng đồng, tượng gỗ và đặc biệt là tượng đất.

Theo Ni trưởng Thích Đàm Cẩn, điểm đặc biệt nhất của chùa nằm ở chính những pho tượng này. Trong khi nhiều nơi sử dụng vật liệu hiện đại để phục dựng hay đắp mới tượng, chùa Mía vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn hệ thống tượng cổ.

Điều kỳ diệu nằm ở chất liệu: các nghệ nhân xưa đã dùng hỗn hợp thạch cao, giấy bản, trấu và rễ cây si để đắp tượng, kết hợp với "bí thuật" mật mía – thứ đặc sản của vùng Đường Lâm. Chính hỗn hợp vôi mật này đã tạo nên độ bền phi thường, giúp các pho tượng tồn tại suốt gần 4 thế kỷ mà không bị hư hại.

Nổi bật trong đó là bộ tượng Bát Bộ Kim Cương với tám vị hộ pháp trong tư thế chiến đấu mạnh mẽ, mỗi pho mang một thần thái riêng. Hay hai pho tượng Hộ Pháp lớn nhất của chùa – Khuyến Thiện và Trừng Ác – đứng sừng sững như biểu tượng của thiện và ác, của lòng từ bi và sự nghiêm minh.

Mỗi pho tượng không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một câu chuyện, một bài học đạo đức, phản chiếu đời sống tâm linh phong phú của người Việt. Tất cả hòa quyện, tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa gần gũi, nơi con người có thể tìm thấy sự tĩnh tại giữa nhịp sống hiện đại.

Với những giá trị đặc biệt ấy, chùa Mía đã được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia từ năm 1964. Nhưng có lẽ, hơn cả danh hiệu, điều khiến nơi đây trở nên "không thể không đến" chính là cảm giác khi đứng giữa không gian cổ kính ấy, nơi thời gian như chậm lại, và những giá trị xưa cũ vẫn âm thầm sống cùng hiện đại.