Các công ty mạng xã hội lần đầu tiên sẽ phải đối mặt với một bồi thẩm đoàn về các cáo buộc rằng sản phẩm của họ cố ý gây nghiện và gây hại cho sức khỏe tâm thần của người dùng trẻ tuổi.

Hàng loạt phụ huynh tại Mỹ cáo buộc các ông lớn công nghệ biến trẻ em thành “con nghiện” - Ảnh: CNN

Hàng trăm phụ huynh, thanh thiếu niên và các học khu đã kiện Meta, Snap, TikTok và YouTube, dẫn đến một loạt phiên tòa mang tính bước ngoặt bắt đầu trong tuần này. Việc lựa chọn bồi thẩm đoàn cho vụ kiện đầu tiên đã bắt đầu vào thứ Ba tại tòa án Los Angeles.

Tác động sâu rộng, định hình pháp lý

Ông Mark Zuckerberg, Giám đốc điều hành Meta, nằm trong số các lãnh đạo công nghệ lớn dự kiến sẽ ra làm chứng. Cả hai bên đều có khả năng mời các chuyên gia để phân tích khoa học đằng sau cáo buộc gây nghiện mạng xã hội.

Phiên tòa đầu tiên liên quan đến một phụ nữ 20 tuổi, được xác định bằng tên viết tắt KGM, người cho rằng cô đã chịu tổn thương về thể chất và tinh thần sau khi nghiện mạng xã hội từ năm 10 tuổi.

Vụ kiện này dự kiến kéo dài từ sáu đến tám tuần và là vụ đầu tiên trong khoảng 22 phiên tòa “thí điểm”. Kết quả của vụ kiện này có thể là tín hiệu và ảnh hưởng đến cách các tòa án và bồi thẩm đoàn xử lý các vụ kiện tương tự trong tương lai.

Snap và TikTok đã đạt được thỏa thuận với nguyên đơn trong vụ đầu tiên, để lại Meta và YouTube tiếp tục ra tòa. “Mọi người đều xem đây là một dữ liệu tham khảo,” ông Benjamin Zipursky, giáo sư luật tại Đại học Fordham, nhận định.

Quá trình tố tụng diễn ra sau nhiều năm các công ty công nghệ bị chỉ trích gay gắt từ các phụ huynh tức giận; họ cho rằng mạng xã hội là nguyên nhân gây ra rối loạn ăn uống, ý nghĩ tự tử và lo âu ở con cái họ.

Các luật sư và những người ủng hộ nguyên đơn cho biết các công ty lại đổ lỗi cho nạn nhân. Bà Sacha Haworth, Giám đốc điều hành Dự án Giám sát Công nghệ, tổ chức tham gia vận động cho nguyên đơn, cho biết: “Các công ty công nghệ đổ lỗi cho phụ huynh vì không làm tròn trách nhiệm. Kinh nghiệm cho thấy bạn có thể là phụ huynh tốt nhất thế giới – bạn có thể trò chuyện, giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, bật các chế độ kiểm soát của phụ huynh – nhưng con bạn vẫn có thể mất mạng.”

Tại sao các vụ kiện này chưa từng có tiền lệ?

Các vụ kiện và những thỏa thuận trong tương lai có thể thay đổi cách các nền tảng mạng xã hội vận hành; nguyên đơn yêu cầu bồi thường tài chính cũng như các biện pháp ngăn chặn nhằm thiết lập tiêu chuẩn an toàn chung cho toàn ngành.

Các nhà lập pháp trên toàn thế giới đang theo dõi sát sao; nhiều người đang cố gắng áp đặt trách nhiệm pháp lý lên các công ty công nghệ theo cách tương tự như nguyên đơn.

Vì vậy, ngay cả khi bồi thẩm đoàn tuyên bố bị đơn không chịu trách nhiệm trong các vụ này, các nhà lập pháp vẫn sẽ ghi nhận và điều chỉnh chiến lược của mình, theo ông Eric Goldman, giáo sư luật tại Đại học Santa Clara. Một số quốc gia đã ban hành luật phù hợp với các yêu cầu của nguyên đơn.

Các chuyên gia pháp lý cho rằng hiện nay có nhiều điều đang bị đe dọa hơn. “Bị chỉ trích trên truyền thông về việc một số thành viên Quốc hội làm ông Zuckerberg bẽ mặt là một chuyện,” ông Zipursky nói thêm. “Thay đổi cấu trúc của một mạng xã hội lại là chuyện hoàn toàn khác.”

Lập luận pháp lý là gì?

Nguyên đơn muốn biết: các công ty công nghệ biết bao nhiêu về tác hại bị cáo buộc do sản phẩm của họ gây ra, và họ đã thất bại đến mức nào trong việc cảnh báo người dùng?

Họ đặc biệt phản đối các tính năng thiết kế như cuộn vô tận, tự động phát và nội dung được thuật toán lựa chọn, cáo buộc các công ty mạng xã hội ưu tiên sự tương tác hơn là sức khỏe người dùng. Chiến lược pháp lý này được so sánh với các vụ kiện chống lại các công ty thuốc lá vào những năm 1990.

Phiên tòa sẽ làm rõ khái niệm nghiện mạng xã hội. Các công ty công nghệ đặt câu hỏi về mối liên hệ khoa học giữa nền tảng của họ và chứng nghiện. Họ cũng nhấn mạnh các tính năng an toàn và kiểm soát của phụ huynh đã được áp dụng trong những năm gần đây.

Ngay cả khi tồn tại tác hại, họ lập luận, đó là do nội dung có vấn đề chứ không phải do hệ thống thiết kế kém. Các công ty này thường dựa vào một đạo luật liên bang bảo vệ họ khỏi trách nhiệm đối với nội dung của bên thứ ba trên nền tảng: Điều 230 của Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông. Tuy nhiên, lập luận này chưa thành công trong vụ kiện hiện tại, do cách tiếp cận mới của nguyên đơn.

“Nguyên đơn đã tái cấu trúc lập luận để nói rằng điều sai trái mà Meta làm là vận hành toàn bộ nền tảng theo cách khiến người dùng bị nghiện,” ông Zipursky cho biết.

Một vấn đề then chốt là liệu nguyên đơn có thể chứng minh các công ty công nghệ đã cố ý chấp nhận rủi ro gây hại hay không, ông Zipursky nói thêm. Hơn nữa, nếu nguyên đơn chứng minh được các công ty công nghệ biết rõ và cố ý gây hại, họ sẽ dễ dàng đòi được bồi thường trừng phạt hơn.

Nghiện mạng xã hội không được liệt kê trong ấn bản mới nhất của Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần, tài liệu tham khảo chính cho điều trị sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã ghi nhận việc sử dụng mạng xã hội một cách cưỡng bức với hậu quả nghiêm trọng ở giới trẻ, và các nhà lập pháp trên toàn cầu đang tranh luận gay gắt về tiềm năng gây nghiện cũng như cách ứng phó.

Những lãnh đạo công nghệ nào sẽ ra làm chứng?

Giám đốc điều hành Meta Mark Zuckerberg, Giám đốc điều hành YouTube Neal Mohan và Giám đốc điều hành Instagram Adam Mosseri dự kiến sẽ ra làm chứng trong phiên tòa đầu tiên. Snap và TikTok đã đạt thỏa thuận trong vụ kiện này nhưng vẫn là bị đơn trong các vụ kiện khác ở cấp bang.

Một người phát ngôn của Meta cho biết qua email rằng họ hoàn toàn không đồng ý với các cáo buộc này, đồng thời nhấn mạnh đã lắng nghe ý kiến phụ huynh và hợp tác với các chuyên gia cũng như cơ quan thực thi pháp luật để giải quyết các vấn đề an toàn. Công ty cũng đề cập đến việc ra mắt tài khoản dành cho thanh thiếu niên với các biện pháp bảo vệ bổ sung.

Người phát ngôn Google, ông José Castañeda, gọi các cáo buộc trong vụ kiện là “hoàn toàn không đúng sự thật”, đồng thời nhấn mạnh công ty đã ưu tiên mang lại trải nghiệm an toàn và lành mạnh cho giới trẻ. Snap chỉ bình luận về phiên tòa thí điểm đầu tiên, cho biết họ “hài lòng vì đã giải quyết được vấn đề này một cách thân thiện”. TikTok chưa phản hồi ngay yêu cầu bình luận.

Bằng chứng nào đã được công bố?

Dù phần lớn các vụ kiện vẫn chưa được xét xử, một số bằng chứng đã được công bố và gây chỉ trích đối với các công ty công nghệ. Trong đó có cáo buộc một nhân viên Instagram so sánh ứng dụng này với ma túy, và một người khác nói: “lol, chúng ta về cơ bản là những kẻ buôn hàng.” Một người phát ngôn của Meta trước đó nói với Politico rằng các cáo buộc của nguyên đơn dựa trên “những trích dẫn chọn lọc và ý kiến sai lệch nhằm cố tình tạo ra một bức tranh sai sự thật.”

Người phụ nữ 20 tuổi là trung tâm của phiên tòa đầu tiên bắt đầu sử dụng mạng xã hội từ năm 10 tuổi, dù mẹ cô đã cố gắng ngăn cản. Theo đơn kiện, cô “phát triển sự cưỡng bức phải liên tục sử dụng các sản phẩm đó” do “thiết kế gây nghiện” và “thông báo liên tục”, theo NPR.

Liệu các ông lớn công nghệ có thắng?

Các chuyên gia pháp lý dự đoán tất cả các vụ kiện này cuối cùng sẽ được kháng cáo nếu không đạt được thỏa thuận, và chưa thể chắc chắn kết quả cho đến khi tòa phúc thẩm xem xét.

Họ cho rằng các công ty công nghệ sẽ nêu ra nhiều vấn đề, bao gồm việc Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông hoặc Tu chính án thứ nhất có được áp dụng hay không, cũng như các tranh cãi về mối quan hệ nhân quả và lời khai của chuyên gia. “Không công ty nào trong số này cảm thấy họ cần thay đổi cách làm hiện tại,” ông Zipursky nhận định.

Tuy nhiên, phán quyết của bồi thẩm đoàn trong các vụ kiện đầu tiên có thể ảnh hưởng đến số tiền các công ty phải bồi thường. “Bồi thẩm đoàn có thể cho thấy họ hoàn toàn bị thuyết phục bởi lập luận của nguyên đơn,” ông Goldman nói. “Khi đó, nếu có bất kỳ thỏa thuận nào, số tiền bồi thường sẽ tăng lên đáng kể.”