Cụm công trình nghiên cứu “Ứng dụng kỹ thuật hiện đại về bức xạ ion hóa trong chẩn đoán, điều trị ung thư và một số bệnh lý khác” do GS.TS. Mai Trọng Khoa làm chủ nhiệm, được Chủ tịch nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ năm 2017.

“Ứng dụng năng lượng nguyên tử vào mục đích hòa bình ở Việt Nam một cách hiệu quả, kinh tế và an toàn”, đó là nhận xét quan trọng để cụm công trình này được trao giải thưởng cao quý nhất về khoa học và công nghệ ở Việt Nam.

Cụm công trình cứu sống hàng nghìn bệnh nhân ung thư

Xuất phát từ thực tế chẩn đoán, điều trị bệnh nhân ung thư tại Việt Nam, cùng những kiến thức và kinh nghiệm tích lũy trong quá trình công tác, học tập và thực hành chuyên sâu về Y học hạt nhân và Ung bướu tại Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản…, GS.TS. Mai Trọng Khoa, khi đó là Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai đã chủ động tìm tòi, lựa chọn và đưa về Việt Nam nhiều kỹ thuật hiện đại sử dụng bức xạ ion hóa.

Không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận công nghệ, ông cùng các đồng nghiệp nghiên cứu làm chủ kỹ thuật, điều chỉnh và thích nghi các phương pháp chẩn đoán, điều trị phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, từng bước nâng cao hiệu quả điều trị ung thư.

Năm 2007 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi lần đầu tiên tại Việt Nam, thiết bị xạ phẫu bằng dao gamma quay (Rotating gamma knife) của Mỹ, trị giá hàng triệu đô la Mỹ, được lắp đặt tại Bệnh viện Bạch Mai để điều trị u não và một số bệnh lý sọ não. Điểm nổi bật của kỹ thuật xạ phẫu này là khả năng điều trị các tổn thương nằm sâu trong não, không thể phẫu thuật, hoặc những bệnh nhân quá cao tuổi, trẻ em, những đối tượng có nguy cơ cao nếu can thiệp ngoại khoa.

Trước đây, nếu một bệnh nhân bị ung thư di căn vào não, điều đó gần như đồng nghĩa với việc cho về nhà chuẩn bị hậu sự. “Nhưng nhờ công nghệ này, rất nhiều bệnh nhân đã được cứu sống, quay về cuộc sống bình thường”, GS.TS. Mai Trọng Khoa chia sẻ.

Đáng chú ý, năm 2006, Hoa Kỳ mới bắt đầu sử dụng thiết bị dao gamma quay. Khi đó, GS. Mai Trọng Khoa đang học tập và nghiên cứu tại Mỹ. Chỉ một năm sau, thiết bị này đã có mặt tại Bệnh viện Bạch Mai, đi trước tất cả các nước trong khu vực.

Tiếp nối thành công đó, đến năm 2008, các hệ thống PET/CT, thiết bị mô phỏng lập kế hoạch xạ trị và máy xạ trị gia tốc tuyến tính đã được triển khai tại Việt Nam. Việc làm chủ kỹ thuật PET/CT cho phép các bác sĩ xác định chính xác vị trí khối u, đánh giá giai đoạn bệnh, phát hiện sớm tái phát và di căn.

Trên cơ sở đó, liều xạ trị được tập trung tối đa vào khối u, đồng thời bảo vệ tối ưu các mô lành xung quanh, giúp nâng cao hiệu quả điều trị, giảm biến chứng do xạ trị và cải thiện rõ rệt chất lượng sống cho bệnh nhân ung thư.

Bên cạnh đó, nhiều phương pháp xạ trị chọn lọc cũng được GS.TS. Mai Trọng Khoa đưa về và ứng dụng thành công tại Việt Nam như: xạ trị trong chọn lọc (SIRT – selective internal radiation therapy) bằng hạt vi cầu phóng xạ Y-90 điều trị ung thư gan nguyên phát và ung thư di căn gan; cấy hạt phóng xạ vĩnh viễn điều trị ung thư tuyến tiền liệt (Permanent radioactive seeds implant); miễn dịch phóng xạ trong điều trị một số loại ung thư.

Đây đều là những kỹ thuật chẩn đoán và điều trị ung thư tiên tiến, thường chỉ được triển khai tại các quốc gia có nền y học phát triển.

Nhờ ứng dụng các kỹ thuật sử dụng bức xạ ion hóa hiện đại, đội ngũ bác sĩ đã chẩn đoán sớm, phát hiện chính xác tái phát, di căn, đánh giá hiệu quả điều trị cho số lượng lớn bệnh nhân mắc nhiều loại ung thư và một số bệnh lý khác. Những phương pháp này đã giải quyết hiệu quả các trường hợp ung thư tái phát, di căn, vốn là thách thức lớn đối với các phương pháp điều trị truyền thống.

Cụm công trình nghiên cứu “Ứng dụng kỹ thuật hiện đại về bức xạ ion hóa trong chẩn đoán, điều trị ung thư và một số bệnh lý khác” đã tập hợp các kỹ thuật chẩn đoán và điều trị tiến bộ nói trên. Công trình được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ năm 2017 ghi nhận những đóng góp khoa học của tác giả và các cộng sự. Theo tính toán, tổng số tiền tiết kiệm được khi ứng dụng các kỹ thuật này lên tới 88.450 triệu USD, tương đương gần 2.000 tỷ đồng.

Động lực lớn nhất đến từ người bệnh

GS.TS.TTND. Mai Trọng Khoa sinh ra tại xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, vùng đất giàu truyền thống lịch sử và cách mạng. Chính môi trường ấy đã hun đúc trong ông ý chí, nghị lực và khát vọng cống hiến không ngừng cho nền y tế nước nhà.

Tốt nghiệp THPT, ông thi đỗ vào Đại học Y Hà Nội. Năm 1981, sau khi tốt nghiệp, ông tiếp tục trúng tuyển và theo học lớp Bác sĩ Nội trú Bệnh viện, tốt nghiệp thủ khoa và công tác tại Bộ môn Y học hạt nhân, Đại học Y Hà Nội, đồng thời làm việc tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu, Bệnh viện Bạch Mai.

Chia sẻ về hành trình nghiên cứu của mình, GS.TS. Mai Trọng Khoa cho biết Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ mắc ung thư cao trên thế giới, số ca mắc mới hàng năm không ngừng tăng, trong khi phần lớn bệnh nhân được phát hiện muộn, đã di căn, biến chứng, khiến điều trị khó khăn, tốn kém và hiệu quả thấp.

“Bệnh nhân chính là động lực để tôi tìm đến các công nghệ, kỹ thuật mới. Nếu không có tâm huyết, không có động lực nào thay thế được”, ông nói.

Với GS.TS.TTND. Mai Trọng Khoa, mỗi kỹ thuật được làm chủ, mỗi công nghệ được triển khai không chỉ là một thành tựu khoa học, mà còn là thêm một cơ hội sống cho người bệnh ung thư.