GS.TSKH, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Lê Thế Trung được biết đến là người đặt nền móng cho chuyên ngành bỏng và y học thảm họa tại Việt Nam. Trong tâm trí bệnh nhân, học trò và đồng nghiệp, ông gắn liền với hình ảnh một người thầy thuốc, thầy giáo, nhà khoa học tận tâm, hết lòng phục vụ bộ đội và nhân dân, thấm nhuần tinh thần “lương y như từ mẫu”.

Hai lần cứu chữa nhạc sĩ Văn Cao

Trong cuộc đời làm nghề của GS.TSKH Lê Thế Trung, ông đã trực tiếp cứu sống hàng nghìn thương binh, bệnh binh và người dân. Trong số đó, trường hợp nhạc sĩ Văn Cao được nhiều thế hệ nhắc lại như một dấu ấn đặc biệt, không chỉ bởi tên tuổi của người bệnh mà còn bởi hoàn cảnh và tính chất sinh tử của hai lần điều trị.

Theo tư liệu được kể lại, cuối năm 1958, một đoàn văn nghệ sĩ gồm những tên tuổi lớn như nhà văn Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, nhà viết kịch Lưu Quang Thuận và nhạc sĩ Văn Cao lên Tây Bắc đi thực tế, tìm hiểu tình hình xây dựng và phát triển kinh tế – xã hội. Thời điểm đó, Tây Bắc còn rất hoang sơ, dân cư thưa thớt, chưa có điện lưới. Từ Hà Nội lên Điện Biên phải mất bốn ngày đường ôtô vượt qua những con đèo cao, dốc hiểm trở trên Quốc lộ 6. Chuyến đi vốn đã gian nan, lại thêm biến cố bất ngờ xảy ra.

Khi đoàn tới thị trấn Hát Lót, nhạc sĩ Văn Cao đột ngột bị bục dạ dày. Trong điều kiện y tế vô cùng thiếu thốn, ông được chuyển gấp tới Thuận Châu, nơi có phòng mổ của Bệnh viện Khu tự trị vừa mới được khánh thành. Lúc đó, thể trạng của nhạc sĩ rất yếu, không thể nói được. Những người bạn đồng hành như Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi lo lắng, đứng ngồi không yên trước tình trạng nguy kịch của ông.

Ca mổ cấp cứu được giao cho bác sĩ quân y Lê Thế Trung chủ trì. Không có điện, ê-kíp phải thắp đèn măng-sông để chiếu sáng phòng mổ; một y tá cầm đèn pin rọi trực tiếp vào ổ bụng để các bác sĩ có thể thao tác. Trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, bằng kinh nghiệm, bản lĩnh và tay nghề vững vàng, bác sĩ Lê Thế Trung đã đưa nhạc sĩ Văn Cao thoát khỏi lưỡi hái tử thần. Sau ca mổ, Văn Cao hồi phục và tiếp tục sống, sáng tác thêm gần 40 năm nữa.

Nhiều năm sau, khi GS.TSKH Lê Thế Trung giữ cương vị Giám đốc Quân y viện 103, nhạc sĩ Văn Cao lại một lần nữa được cứu sống bởi chính người thầy thuốc ấy. Nhớ lại kỷ niệm này, GS Lê Thế Trung từng kể: một ngày, ông nhận được lá thư viết tay của Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi các thầy thuốc Viện 103, nhờ chữa giúp nhạc sĩ Văn Cao đang mắc bệnh lệch cột sống, đau đớn dữ dội, không thể đứng được.

Trước đó, Văn Cao đã điều trị tại một bệnh viện lớn nhưng bệnh không thuyên giảm. Cột sống bị hẹp một đốt, tình trạng được đánh giá rất nặng, gần như không còn hy vọng. Biết chuyện, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tới thăm và gợi ý chuyển nhạc sĩ về Viện 103 để điều trị. Văn Cao xúc động, vừa khóc vừa hỏi: “Nhưng Viện 103 chữa cho ai, liệu có chữa cho tôi không?”.

Sau khi nhập viện khoảng nửa tháng, nhạc sĩ Văn Cao bình phục gần như hoàn toàn, có thể đứng dậy và đi lại được. Các thầy thuốc Viện 103 đã điều trị theo phương châm kết hợp Đông – Tây y, không phẫu thuật. Khi xuất viện, để bày tỏ lòng tri ân, nhạc sĩ Văn Cao đã tổ chức một đêm nhạc ấm cúng phục vụ các thầy thuốc và bệnh nhân, như một lời cảm ơn chân thành tới những người đã cứu mình qua cơn hoạn nạn.

Vị tướng, bác sĩ huyền thoại suốt đời phụng sự Nhân dân

GS.TSKH Lê Thế Trung sinh năm 1928 tại xã Lĩnh Nam, huyện Thanh Trì, nay là phường Lĩnh Nam, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Ông xuất thân từ một gia đình công nhân ngành in. Trong bối cảnh đất nước chìm trong khói lửa chiến tranh, chàng trai trẻ yêu nước Lê Thế Trung sớm gia nhập Vệ quốc đoàn, theo học khóa 1 y tá Vệ quốc đoàn, sau đó tiếp tục học lớp y sĩ khóa 1 của Trường Quân y sĩ Việt Nam tại Liên khu Việt Bắc.

Trên mặt trận Điện Biên Phủ, điều kiện vật chất và trang thiết bị y tế vô cùng thiếu thốn. Ông cùng đồng đội phải sử dụng những vật dụng thô sơ như thanh tre, gáo dừa, mảnh bầu khô để làm dụng cụ cầm máu. Nước đun sôi được tự pha chế thành dịch truyền. Ánh sáng phục vụ phẫu thuật cho thương binh chỉ là những chiếc đèn pin, đèn dầu. Trong hoàn cảnh ấy, người thầy thuốc quân y trẻ tuổi trực tiếp chứng kiến những hy sinh to lớn của bộ đội, thương binh và bệnh binh.

Chính từ thực tiễn chiến trường khốc liệt, bác sĩ Lê Thế Trung luôn trăn trở làm thế nào để góp phần giúp bộ đội có sức khỏe tốt nhất, thương binh, bệnh binh được điều trị nhanh khỏi nhất và giảm thấp nhất tỷ lệ tử vong. Những trăn trở đó theo ông suốt chặng đường nghề nghiệp sau này.

Giai đoạn 1965–1966, ông trực tiếp vào chiến trường Liên khu 5 để kiểm tra công tác quân y và tham gia cứu chữa thương binh. Năm 1968, ông làm Trưởng đoàn chuyên viên vào chiến trường Khe Sanh, nghiên cứu về ngoại khoa trong chiến tranh. Từ thực tiễn đó, ông hoàn thành công trình “Nghiên cứu về tổn thương do sóng nổ, xử trí ngoại khoa và bỏng chấn thương, ghép da tự thân tại chiến trường”.

Song song với công tác cứu chữa thương binh, bệnh binh, ông dành nhiều tâm sức cho nghiên cứu khoa học, đạt nhiều thành công trong lĩnh vực ngoại khoa dã chiến và xử trí vết thương chiến tranh. Năm 1972, khi được cử sang Liên Xô làm luận án phó tiến sĩ y học, bác sĩ Lê Thế Trung lựa chọn đề tài “Nhiễm khuẩn mủ xanh trong bỏng”, tiếp tục khẳng định hướng đi chuyên sâu về ngành bỏng.

Sau khi trở về nước, trong bối cảnh đất nước hoàn toàn giải phóng, với khát vọng khoa học mãnh liệt, ông cùng các đồng nghiệp xây dựng Trường Đại học Quân y (nay là Học viện Quân y) và bệnh viện thực hành là Bệnh viện 103. Đặc biệt, ông dành trọn tâm huyết để xây dựng và phát triển chuyên ngành bỏng – lĩnh vực gắn bó với ông suốt cả cuộc đời.

Cùng với các cộng sự, GS.TSKH Lê Thế Trung đã nghiên cứu, tìm ra nhiều loại cây thuốc điều trị bỏng hiệu quả. Tiêu biểu là thuốc bỏng Maduxin chiết xuất từ cây sến mật, thuốc bỏng B76 điều chế từ vỏ cây sơn trà, hay kỹ thuật dùng da ếch tiệt trùng để phủ vết thương bỏng. Dưới sự dẫn dắt của ông, Khoa Bỏng của Viện Quân y 103 trở thành tuyến cuối chuyên ngành bỏng của toàn quân và toàn quốc. Không dừng lại ở đó, ông cùng các cộng sự xây dựng dự án trình Bộ Quốc phòng và Bộ Y tế, đề xuất nâng cấp Khoa Bỏng thành Viện Bỏng quốc gia.

Không chỉ là chuyên gia đầu ngành về bỏng, GS.TSKH Lê Thế Trung còn để lại dấu ấn sâu đậm ở nhiều chuyên ngành y học khác. Ông là người đứng đầu chỉ đạo và tổ chức thực hiện ca ghép thận đầu tiên thành công tại Việt Nam vào tháng 6/1992. Tháng 1/2004, ông tiếp tục giữ vai trò đồng Trưởng ban Chỉ đạo ca ghép gan trên người đầu tiên ở Việt Nam. Bên cạnh đó, ông cũng là người khởi xướng và đặt nền móng cho ngành Y học thảm họa tại Việt Nam.