Tu viện Sumela nằm trên sườn núi Karadağ, trong thung lũng Altındere thuộc tỉnh Trabzon, Đông Bắc Thổ Nhĩ Kỳ. Công trình được xây dựng bám vào vách đá cao khoảng 300 m so với đáy thung lũng, nổi bật giữa những cánh rừng xanh thẫm. Nhìn từ xa, các dãy nhà sáng màu như treo lơ lửng trên vách núi, khiến nơi đây thường được ví như một “tổ chim đại bàng”. Sumela là một trong những di tích tu viện Chính thống giáo Hy Lạp nổi tiếng nhất vùng ven Biển Đen.
Theo truyền thuyết, tu viện được thành lập vào cuối thế kỷ IV, khi hai tu sĩ Barnabas và Sophronios từ Athens đến vùng núi này sau khi được Đức Mẹ Maria báo mộng về một biểu tượng thánh. Họ tìm thấy biểu tượng được cho là do Thánh Luca vẽ trong một hang đá, rồi dựng nơi thờ phụng tại đó. Tuy nhiên, những chi tiết này thuộc về truyền thống tôn giáo; lịch sử hình thành ban đầu của tu viện vẫn còn những điểm chưa được xác minh đầy đủ. Qua nhiều thế kỷ, công trình liên tục được mở rộng, đặc biệt dưới thời Đế quốc Trebizond vào thời Trung cổ.
Ảnh: historyhit.com
Điều khiến Sumela đặc biệt không chỉ là vị trí hiểm trở mà còn ở cấu trúc phức hợp bên trong. Quần thể từng có nhà thờ hang đá, nhà nguyện, thư viện, nhà bếp, khu ở của tu sĩ, phòng dành cho khách hành hương và hệ thống dẫn nước. Những công trình nhiều tầng được xây dựng sát vách đá, tận dụng tối đa địa hình tự nhiên. Các bức bích họa mô tả những câu chuyện trong Kinh Thánh, cuộc đời Chúa Jesus và Đức Mẹ Maria, phản ánh đời sống tín ngưỡng cũng như nghệ thuật tôn giáo của nhiều thời kỳ.
Ảnh: Turkish Museums – Trabzon Sümela Monastery
Trong thời kỳ Ottoman, Sumela tiếp tục hoạt động và nhận được những đặc quyền, sự hỗ trợ từ một số vị sultan. Đến thế kỷ XVIII và XIX, tu viện được mở rộng, bổ sung nhiều công trình và bước vào giai đoạn phát triển đáng kể. Tuy nhiên, những biến động đầu thế kỷ XX đã làm thay đổi số phận nơi này. Sau cuộc trao đổi dân cư giữa Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ năm 1923, cộng đồng tu sĩ Hy Lạp rời đi, khiến tu viện bị bỏ hoang. Nhiều hiện vật tôn giáo sau đó được đưa sang Hy Lạp.
Ngày nay, Sumela là điểm đến văn hóa nổi tiếng, đồng thời nằm trong Danh sách dự kiến Di sản thế giới của UNESCO từ năm 2000. Công tác bảo tồn tại đây đặc biệt phức tạp do nguy cơ đá rơi, độ ẩm và tác động của thời tiết lên các bích họa. Những đợt trùng tu quy mô lớn đã giúp gia cố vách đá, cải thiện lối tiếp cận và bảo vệ các công trình cổ. Sumela vì thế không chỉ là một di tích tôn giáo mà còn là minh chứng cho khả năng thích nghi của kiến trúc với địa hình hiểm trở, cũng như nỗ lực gìn giữ di sản qua nhiều thế hệ.
