Trong thời kỳ phát triển rực rỡ của đế chế Inca ở Nam Mỹ, họ đã sử dụng một công cụ đặc biệt mang tên Quipus (hay Khipus) để lưu trữ và truyền tải thông tin. Trong tiếng Quechua, ngôn ngữ của người Inca, từ Quipus có nghĩa là “nút thắt”. Thay vì viết lên giấy hoặc khắc lên đá, họ sử dụng những sợi dây bằng bông hoặc lông lạc đà không bướu, buộc thành những nút thắt với màu sắc, độ dài và vị trí khác nhau.
Một bộ Quipus thường có một sợi dây chính nằm ngang, từ đó nhiều sợi dây nhỏ hơn buông xuống. Trên những sợi dây này, người Inca tạo ra các nút thắt với nhiều kiểu dáng và khoảng cách khác nhau. Màu sắc của dây cũng mang ý nghĩa riêng, có thể giúp phân biệt những nhóm đối tượng hoặc loại thông tin được ghi chép.
Ảnh: nationalgeographic.fr
Điều thú vị là Quipus không đơn thuần là một công cụ đếm. Hệ thống này sử dụng nguyên tắc thập phân, trong đó vị trí của nút thắt trên sợi dây thể hiện hàng đơn vị, hàng chục, hàng trăm, hàng nghìn... Số vòng hoặc kiểu nút cũng góp phần biểu thị giá trị của con số. Nhờ đó, người Inca có thể ghi lại số lượng dân cư, sản phẩm nông nghiệp, gia súc, hàng hóa trong kho và các khoản cống nạp.
Những người chuyên tạo lập và đọc Quipus được gọi là quipucamayoc. Họ giữ vai trò quan trọng trong bộ máy hành chính, giúp chính quyền theo dõi dân số, phân phối lương thực và quản lý nguồn lực trên một lãnh thổ rộng lớn. Các sợi dây có thể được cuộn lại, đóng thành bó nhỏ để thuận tiện vận chuyển theo những tuyến đường liên lạc của đế chế.
Tuy nhiên, bí ẩn lớn nhất của Quipus vẫn chưa được giải đáp hoàn toàn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ngoài những con số, hệ thống này còn có thể lưu giữ thông tin lịch sử, câu chuyện, nghi lễ hoặc những nội dung phức tạp hơn. Dù vậy, giới khoa học vẫn chưa thể giải mã đầy đủ cách thức người Inca mã hóa những thông tin phi số học.
Sau khi người Tây Ban Nha chinh phục đế chế Inca vào thế kỷ XVI, việc sử dụng Quipus dần suy giảm. Ngày nay, hàng trăm bộ dây nút cổ vẫn được lưu giữ trong các bảo tàng và tiếp tục là đối tượng nghiên cứu. Quipus không chỉ cho thấy trí tuệ tổ chức đáng kinh ngạc của người Inca mà còn đặt ra một câu hỏi thú vị: liệu một nền văn minh có thể xây dựng hệ thống lưu trữ thông tin phức tạp mà không cần đến chữ viết hay không?