Nằm ở vùng đất Mỹ Hào, Hưng Yên, làng Bần Yên Nhân từ lâu nổi tiếng với nghề làm tương truyền thống. Tương Bần từng được xem là sản vật quý, gắn với câu ca dao quen thuộc: “Dưa La, húng Láng, nem Báng, tương Bần”. Có tư liệu ghi nhận đặc sản này từng được dùng làm phẩm vật tiến vua dưới triều Nguyễn. Trải qua nhiều thế hệ, nghề làm tương vẫn được các gia đình trong làng gìn giữ và phát triển.
Điều thú vị là nguyên liệu làm tương Bần khá giản dị, chủ yếu gồm đậu tương, gạo nếp cái hoa vàng, muối và nước sạch. Tuy nhiên, để tạo ra một mẻ tương ngon, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Đặc biệt, ba khâu quan trọng nhất là làm mốc xôi nếp, ngả đỗ và ủ tương. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hương vị thành phẩm.
Ảnh: vietnamplus.vn
Đầu tiên, gạo nếp được ngâm, đồ thành xôi rồi trải ra nong, nia để lên mốc. Người làm tương phải thường xuyên kiểm tra, đảo và xoa tơi xôi để mốc phát triển đồng đều. Trong khi đó, đậu tương được rang vàng, nghiền hoặc làm vỡ hạt rồi ngâm với nước trong chum sành nhiều ngày. Khi các nguyên liệu đạt yêu cầu, chúng được trộn với muối và đưa vào chum để bắt đầu quá trình lên men.
Bí quyết quan trọng nằm ở những chiếc chum sành và ánh nắng tự nhiên. Tương được phơi ngoài trời, thường xuyên khuấy đảo để các thành phần hòa quyện và lên men đồng đều. Sau nhiều tháng, hỗn hợp chuyển sang màu nâu vàng hoặc nâu sẫm, có vị mặn ngọt hài hòa và mùi thơm đặc trưng của đậu nành lên men.
Tương Bần thường được dùng để chấm rau muống luộc, thịt luộc, cà pháo hoặc chế biến các món cá, thịt kho. Ngày nay, nhiều cơ sở đã cải tiến thiết bị và quy trình đóng chai, nhưng phương pháp ủ tương trong chum sành vẫn được duy trì.
Từ một món ăn dân dã, tương Bần đã trở thành biểu tượng ẩm thực của Hưng Yên, lưu giữ sự khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ người làm nghề.