Cơ quan CSĐT Công an TP Hà Nội vừa khởi tố Lương Song Hào, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Bánh kẹo Thăng Long (AZ Thăng Long) cùng hai thuộc cấp là Bùi Thúy Quỳnh (Tổng Giám đốc), Vũ Ngọc Vinh (Phó Tổng Giám đốc) và Lê Thị Thu Trang (Giám đốc Sàn Mangala) về tội Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, theo khoản 4 điều 355 Bộ luật Hình sự.

Các bị can trên bị cáo buộc đã lợi dụng chính sách nhà ở xã hội để thu “tiền chênh” ngoài hợp đồng mua bán, thu lợi bất chính với tổng số tiền khoảng 80 tỷ đồng của gần 300 khách hàng mua, thuê mua nhà tại Dự án tổ hợp nhà ở xã hội và thương mại AZ Thăng Long (Dự án New City) tại thôn Lai Xá, xã Hoài Đức, TP Hà Nội.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS.LS Đặng Văn Cường, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng, đây là vụ án có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, bởi quy mô số tiền rất lớn, số lượng người bị tác động rất nhiều và hành vi bị cáo buộc liên quan trực tiếp đến chính sách nhà ở xã hội.

Không thể biến chính sách an sinh thành công cụ trục lợi

- Ông đánh giá thế nào về tính chất vụ án trên?

- Thông tin từ cơ quan điều tra cho thấy, có gần 300 khách hàng mua, thuê mua nhà ở xã hội tại Dự án tổ hợp nhà ở xã hội và thương mại AZ Thăng Long bị thu tiền chênh ngoài hợp đồng với tổng số tiền khoảng 80 tỷ đồng.

Chủ tịch AZ Thăng Long Lương Song Hào và Giám đốc Sàn Mangala Lê Thị Thu Trang bị cáo buộc đã chỉ đạo nhân viên kinh doanh thu tiền chênh ngoài hợp đồng thông qua các loại giấy tờ như “Đăng ký đặt quyền thuê/mua căn hộ”, “Hợp đồng tư vấn hồ sơ”, phiếu thu của Sàn Mangala. Khoản tiền này được thỏa thuận sẽ khấu trừ vào nghĩa vụ thanh toán nhà ở xã hội của khách hàng, nhưng sau đó khách hàng vẫn phải thanh toán đầy đủ tiền cho chủ đầu tư theo hợp đồng, còn khoản tiền chênh đã nộp cho sàn không được khấu trừ như cam kết.

Đáng chú ý, kết quả điều tra ban đầu, tiền được thu bằng tiền mặt hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân của giám đốc, kế toán sàn Mangala rồi chuyển lại cho Lương Song Hào, để ngoài sổ sách kế toán và báo cáo thuế. Việc thu tiền chênh không phải là hoạt động tự phát của một vài nhân viên môi giới mà có sự phân công vai trò, sau đó trình lãnh đạo phê duyệt rồi triển khai thu tiền của khách hàng. Cho thấy, đây không còn là câu chuyện của một giao dịch dân sự hoặc tranh chấp về tiền giữa người mua và người bán, mà là dấu hiệu của một cơ chế có tổ chức nhằm thu lợi từ chính sách nhà ở xã hội.

Điều đặc biệt đáng quan tâm là người mua nhà ở xã hội phần lớn là những người có nhu cầu về chỗ ở thực sự và thuộc các nhóm được Nhà nước hỗ trợ. Khi một khoản “tiền chênh” rất lớn bị đặt ra ngoài giá bán chính thức, chính sách an sinh có nguy cơ bị biến dạng, người đáng lẽ được hưởng lợi từ chính sách lại trở thành người phải trả thêm tiền để tiếp cận chính sách đó.

- Thưa luật sư, điểm đáng chú ý về thủ đoạn của các đối tượng trong vụ AZ Thăng Long là gì?

- Điểm đáng chú ý là khoản tiền chênh được thể hiện dưới những hình thức có vẻ như một giao dịch dân sự hoặc dịch vụ thông thường.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra, khách hàng được yêu cầu ký các giấy tờ như “Đăng ký đặt quyền thuê/mua căn hộ”, “Hợp đồng tư vấn hồ sơ”, phiếu thu có đóng dấu của Sàn Mangala. Như vậy, nếu chỉ nhìn vào tên gọi của văn bản, người dân có thể cho rằng mình đang thanh toán một khoản phí hợp pháp. Tuy nhiên, bản chất của giao dịch phải được xác định dựa trên nội dung thực tế, mục đích của việc thu tiền và dòng tiền, chứ không chỉ căn cứ vào tên gọi của giấy tờ, đây là vấn đề rất quan trọng trong điều tra tội phạm kinh tế.

Một khoản tiền được gọi là “phí tư vấn”, nhưng nếu thực chất là khoản tiền bắt buộc để được tiếp cận căn hộ nhà ở xã hội và khoản tiền đó không được phép thu theo quy định thì tên gọi “phí tư vấn” không thể tự động làm cho khoản thu trở thành hợp pháp.

Đặc biệt, cơ quan điều tra cho rằng khách hàng được thông báo tiền chênh sẽ được khấu trừ vào nghĩa vụ thanh toán nhưng sau đó vẫn phải thanh toán đầy đủ cho chủ đầu tư, còn khoản tiền chênh không được khấu trừ, đây là tình tiết rất đáng chú ý để đánh giá bản chất và mục đích của việc thu tiền.

- Vì sao các đối tượng trong vụ án trên có thể xử lý hình sự về tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản?

- Đây là điểm cần phân biệt với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Tội “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản” theo Điều 355 Bộ luật Hình sự đòi hỏi phải làm rõ chủ thể có chức vụ, quyền hạn và đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để chiếm đoạt tài sản.

Trong vụ án này, 4 bị can đều giữ những vị trí quản lý hoặc điều hành tại Công ty TNHH Bánh kẹo Thăng Long và Sàn Mangala. Cơ quan điều tra bước đầu xác định có sự phân công vai trò trong việc xác định mức tiền chênh, phê duyệt và tổ chức thu tiền khách hàng. Đây chính là cơ sở để cơ quan điều tra xác định tội danh theo Điều 355 BLHS. Tuy nhiên, đây mới là giai đoạn điều tra. Việc các bị can có phạm tội hay không, mức độ phạm tội của từng người như thế nào, số tiền mỗi người phải chịu trách nhiệm hình sự ra sao vẫn phải được chứng minh bằng chứng cứ và được quyết định bằng bản án có hiệu lực pháp luật. Không thể mặc nhiên cho rằng cả 4 bị can đều có vai trò và trách nhiệm như nhau chỉ vì cùng bị khởi tố trong một vụ án.

Khoản 4 Điều 355 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội thuộc trường hợp chiếm đoạt tài sản trị giá từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại về tài sản từ 5 tỷ đồng trở lên thì bị phạt 20 năm tù hoặc tù chung thân. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 1 đến 5 năm, có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng và tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh một nguyên tắc rất quan trọng: 80 tỷ đồng là tổng số tiền mà cơ quan điều tra bước đầu xác định bị thu lợi bất chính từ gần 300 khách hàng, không có nghĩa mỗi bị can đều phải chịu trách nhiệm hình sự đối với toàn bộ 80 tỷ đồng. Tòa án sẽ phải xác định: Ai là người chủ mưu, tổ chức? Ai trực tiếp chỉ đạo? Ai phê duyệt mức tiền chênh? Ai tổ chức thu tiền? Ai trực tiếp nhận tiền? Ai được hưởng lợi? Số tiền mỗi người thực tế chiếm đoạt hoặc cùng chịu trách nhiệm là bao nhiêu? Vai trò đồng phạm của từng người như thế nào? Có tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hay không? Tài sản đã được thu hồi đến đâu? Từ đó mới có căn cứ quyết định hình phạt đối với từng bị cáo.

- Có thể đồng thời xem xét các tội danh khác như lừa đảo, làm giả tài liệu, giả mạo trong công tác hay không?

- Về nguyên tắc, nếu quá trình điều tra phát hiện những hành vi độc lập có đủ dấu hiệu của tội phạm khác, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, không nên suy diễn rằng các bị can trong vụ AZ Thăng Long đã phạm các tội danh khác khi cơ quan điều tra chưa công bố kết quả điều tra về những hành vi đó. Ví dụ, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự đòi hỏi phải chứng minh thủ đoạn gian dối được sử dụng để làm cho người khác tin tưởng và tự nguyện giao tài sản, từ đó người phạm tội chiếm đoạt tài sản.

Tội làm giả hoặc sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức theo Điều 341 BLHS lại có những dấu hiệu pháp lý khác.

Tội giả mạo trong công tác theo Điều 359 cũng có chủ thể và dấu hiệu cấu thành riêng. Do đó, một vụ án có thể có nhiều hành vi vi phạm pháp luật, nhưng mỗi tội danh phải được chứng minh bằng những yếu tố cấu thành tương ứng, đây cũng là lý do khi thông tin về vụ AZ Thăng Long được đăng tải cần phân biệt với những vụ án nhà ở xã hội khác đã bị khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Chính sách an sinh bị ảnh hưởng thế nào?

- Việc thu tiền chênh hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng ảnh hưởng như thế nào đến chính sách an sinh xã hội?

- Thiệt hại ở đây không chỉ là thiệt hại về tài sản của người mua. Nếu một căn hộ nhà ở xã hội có giá được Nhà nước kiểm soát, nhưng người mua phải trả thêm một khoản tiền chênh rất lớn, giá thực tế của căn hộ đã bị đẩy lên, trong khi người mua vẫn phải đáp ứng các điều kiện của nhà ở xã hội. Như vậy, người có thu nhập thấp có thể phải vay thêm tiền, chịu thêm gánh nặng tài chính để tiếp cận căn hộ mà lẽ ra họ được hưởng chính sách hỗ trợ.

Nguy hiểm hơn, nếu tình trạng này phổ biến, người có nhu cầu thực sự sẽ bị cạnh tranh bởi những người có khả năng trả tiền chênh hoặc những người tìm cách lợi dụng kẽ hở để chiếm suất. Khi đó, chính sách nhà ở xã hội có nguy cơ bị thương mại hóa theo hướng méo mó.

Nhà nước bỏ nguồn lực để hỗ trợ người dân, nhưng một bộ phận trung gian hoặc người có quyền lực lại tìm cách chuyển một phần lợi ích đó thành lợi ích riêng. Đây chính là lý do hành vi trục lợi nhà ở xã hội cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ tài sản bị chiếm đoạt mà còn dưới góc độ xâm phạm chính sách an sinh xã hội.

- Từ vụ AZ Thăng Long, cần làm gì để ngăn chặn tình trạng “mua suất”, “tiền chênh” nhà ở xã hội?

- Theo tôi, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Thứ nhất, phải minh bạch toàn bộ thông tin về dự án. Thông tin về số lượng căn hộ, diện tích, đối tượng, điều kiện, giá bán, phương thức đăng ký, thời gian tiếp nhận hồ sơ và kết quả xét duyệt cần được công khai trên hệ thống chính thức.

Thứ hai, phải kiểm soát chặt dòng tiền. Mọi khoản tiền người dân phải thanh toán phải có căn cứ pháp lý rõ ràng, được thể hiện trong hợp đồng hoặc chứng từ hợp pháp. Cần hạn chế tối đa việc người mua phải nộp tiền vào tài khoản cá nhân của môi giới, nhân viên hoặc người trung gian.

Thứ ba, phải kiểm soát hoạt động môi giới. Không thể để môi giới trở thành “cánh cửa” mà người dân bắt buộc phải đi qua để tiếp cận nhà ở xã hội. Nếu môi giới quảng cáo “có suất”, “chạy hồ sơ”, “bao đậu”, “không đủ điều kiện vẫn mua được” thì cần kiểm tra, xử lý kịp thời.

Thứ tư, cần đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số. Thông tin về dân cư, nhà ở, đất đai, thu nhập và các điều kiện hưởng chính sách cần được kết nối ở mức phù hợp để giảm tình trạng khai gian, làm giả hồ sơ, nhờ người khác đứng tên hoặc lợi dụng chính sách.

Thứ năm, phải xử lý nghiêm cả người mua và người tổ chức trục lợi nếu có hành vi vi phạm. Người dân cần được bảo vệ, nhưng cũng phải hiểu rằng nếu cố tình sử dụng hồ sơ gian dối, nhờ người khác đứng tên hoặc tham gia các giao dịch trái pháp luật thì chính họ cũng có thể đối mặt với hậu quả pháp lý.

Thứ sáu, cần đặc biệt quan tâm đến việc thu hồi tài sản. Trong những vụ án kinh tế có số tiền rất lớn, ngoài việc xử lý hình sự, việc truy tìm dòng tiền, kê biên, phong tỏa và thu hồi tài sản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để bảo vệ quyền lợi của người bị hại và khắc phục hậu quả.

- Luật sư muốn gửi thông điệp gì tới những người đang có nhu cầu mua nhà ở xã hội?

- Tôi cho rằng người dân cần hiểu rằng nhà ở xã hội là chính sách hỗ trợ của Nhà nước chứ không phải một “suất đầu tư” để mua đi bán lại kiếm lời. Nếu thực sự có nhu cầu về nhà ở, người dân cần chủ động tìm hiểu thông tin từ cơ quan quản lý nhà nước, chủ đầu tư và các nguồn chính thức, không nên tin tuyệt đối vào môi giới hoặc những lời quảng cáo trên mạng xã hội.

Đặc biệt, phải cảnh giác với những lời mời chào như “suất ngoại giao”, “suất nội bộ”, “chắc chắn trúng”, “bao đậu hồ sơ”, “không cần đủ điều kiện”, “đóng tiền chênh mới có căn đẹp”. Không có một khoản tiền bất hợp pháp nào có thể biến một người không đủ điều kiện thành người đủ điều kiện mua nhà ở xã hội.

Vụ việc tại AZ Thăng Long một lần nữa cho thấy khi người dân thiếu thông tin và chấp nhận giao dịch ngoài hợp đồng, rủi ro có thể rất lớn.

Ở chiều ngược lại, các chủ đầu tư, doanh nghiệp môi giới và những người được giao nhiệm vụ tổ chức bán nhà ở xã hội phải hiểu rằng lợi dụng chính sách an sinh để trục lợi không phải là một vi phạm kinh doanh thông thường. Nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người thực hiện có thể phải đối diện với chế tài hình sự rất nghiêm khắc.

Nhà ở xã hội được xây dựng bằng một phần nguồn lực và cơ chế hỗ trợ của Nhà nước, mục tiêu cuối cùng là giúp người dân có chỗ ở phù hợp. Không thể để chính sách dành cho người thu nhập thấp trở thành công cụ làm giàu bất chính của một số cá nhân, tổ chức.

Vụ án AZ Thăng Long vì vậy không chỉ là câu chuyện về 80 tỷ đồng tiền chênh. Đây còn là lời cảnh báo về yêu cầu minh bạch, công bằng và đúng đối tượng trong thực hiện chính sách nhà ở xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát để người thực sự cần nhà được tiếp cận chính sách một cách công bằng, minh bạch và đúng pháp luật.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Hải Sapa TV: