Chiều 8/11, phiên tòa xét xử bị cáo Phó Đức Nam (tức Mr Pips), Nguyễn Hòa Bình (tức Shark Bình) cùng 186 bị cáo kết thúc phần tranh luận.

Nói lời sau cùng, Mr Pips Phó Đức Nam gây chú ý khi gửi lời xin lỗi tới tất cả bị hại. Bị cáo trình bày với HĐXX mong muốn được khắc phục hậu quả sớm nhất. Bị cáo đề nghị được hưởng khoan hồng, xin mức án 30 năm tù thay vì chung thân như Viện kiểm sát đề nghị.

Mr Pips nói bản thân bị bệnh và xin được thường xuyên thăm khám trong thời gian ở trong tù. Trước khi kết thúc lời nói sau cùng, Mr Pips bộc bạch bản thân khi chấp hành một bản án dài, không biết có ai yêu thương không. Nếu có, Phó Đức Nam xin được kết hôn trong tù.

Trước đó, Viện kiểm sát nhân dân TP Hà Nội đề nghị HĐXX tuyên phạt Mr Pips tù chung thân về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, 10-11 năm tù về tội Rửa tiền, tổng hình phạt là tù chung thân.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS.LS Đặng Văn Cường – Giảng viên Luật Hình sự, Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy lợi cho rằng, câu chuyện Phó Đức Nam mong muốn được kết hôn trong tù có thể chỉ là một lời bày tỏ cá nhân tại thời điểm đối diện với hình phạt nghiêm khắc.

Mong muốn điều rất bình dị

- Từ một người từng thể hiện sống giàu có xa hoa, nhiều tiền bạc, trước tòa, Phó Đức Nam lại mong muốn những điều rất bình dị như có một người yêu thương, được kết hôn và xây dựng gia đình. Điều này phản ánh tâm lý bị cáo thế nào, thưa ông?

Điều đáng suy ngẫm trong câu chuyện này là sự đối lập giữa những gì một người từng có khi còn tự do với những điều họ mong muốn khi phải đối diện với hình phạt tù nghiêm khắc.

Đây là một khía cạnh tâm lý đáng chú ý. Khi con người bị cách ly khỏi đời sống xã hội, bị hạn chế quyền tự do đi lại, giao tiếp, lao động và lựa chọn tương lai, họ mới cảm nhận sâu sắc giá trị của những điều trước đây có thể đã xem là hiển nhiên. Một cuộc gặp gỡ, một lời hỏi thăm, sự quan tâm của người thân hoặc cơ hội được trở về nhà đôi khi trở thành những mong muốn rất lớn đối với người đang phải sống trong môi trường giam giữ.

Khi phải đối diện với án tù chung thân, một người có thể suy nghĩ đến hàng chục năm phía trước, đến tuổi trẻ sẽ qua đi, đến cha mẹ ngày càng già yếu và đến những cơ hội xây dựng gia đình có thể không còn. Tiền bạc có thể giúp con người mua sắm nhiều tiện nghi nhưng không thể mua lại thời gian, không thể mua được tự do và càng không thể bảo đảm tình yêu chân thành.

Đây cũng là bài học cảnh tỉnh đối với những người chạy theo đồng tiền, sự hưởng thụ và lợi ích vật chất bất chính. Đừng vì những lợi ích trước mắt mà đánh đổi tương lai, danh dự, gia đình và quyền được sống một cuộc đời bình yên.

Người đang chấp hành hình phạt tù có quyền kết hôn?

- Thưa ông, về phương diện pháp lý, người đang chấp hành hình phạt tù có quyền kết hôn hay không?

Điều 31 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng trị mà còn giáo dục người phạm tội ý thức tuân theo pháp luật, ngăn ngừa họ phạm tội mới và giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, phòng ngừa tội phạm.

Như vậy, mục đích của hình phạt không phải là loại bỏ toàn bộ quyền con người, quyền công dân hay tước bỏ phẩm giá của người phạm tội.

Điều 39 Bộ luật Hình sự quy định, tù chung thân là hình phạt rất nghiêm khắc, thể hiện sự lên án mạnh mẽ của Nhà nước đối với hành vi phạm tội, nhưng người chấp hành án vẫn phải được bảo đảm những quyền hợp pháp mà pháp luật không hạn chế hoặc tước bỏ.

Pháp luật hiện hành không quy định người đang chấp hành hình phạt tù đương nhiên mất quyền kết hôn. Vì vậy, nếu một phạm nhân đáp ứng đầy đủ điều kiện kết hôn, có nguyện vọng thực sự và người còn lại hoàn toàn tự nguyện thì không thể chỉ căn cứ vào tình trạng chấp hành án để mặc nhiên phủ nhận quyền nhân thân này.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa quyền kết hôn với khả năng thực hiện đầy đủ đời sống hôn nhân. Người đang chấp hành hình phạt tù bị hạn chế quyền tự do, phải tuân thủ chế độ giam giữ và nội quy cơ sở giam giữ. Họ không thể tự do chung sống, đi lại, lao động và cùng người bạn đời tổ chức cuộc sống gia đình như những người đang sinh sống ngoài xã hội.

Do đó, quyền kết hôn phải được nhìn nhận trong mối quan hệ với bản chất của hình phạt tù, quyền của người còn lại và lợi ích của gia đình, đặc biệt là quyền lợi của trẻ em nếu có con chung.

- Thủ tục kết hôn đối với người đang chấp hành hình phạt tù được thực hiện như thế nào?

Về nguyên tắc, kết hôn không đơn thuần là một thủ tục hành chính để hai người được pháp luật công nhận là vợ chồng. Hôn nhân là sự xác lập quan hệ gia đình, kéo theo những quyền và nghĩa vụ lâu dài về tình cảm, tài sản, chăm sóc, hỗ trợ và trách nhiệm đối với con cái.

Hiện nay, pháp luật chưa thiết lập một thủ tục đăng ký kết hôn riêng, phổ biến dành cho phạm nhân ngay tại trại giam. Việc giải quyết trong từng trường hợp phải có sự phối hợp giữa cơ quan đăng ký hộ tịch và cơ sở giam giữ, bảo đảm đúng thẩm quyền, trình tự và điều kiện pháp luật.

Điều đáng quan tâm hơn là những điều kiện để duy trì hạnh phúc gia đình sau khi kết hôn. Khi một người phải chấp hành án tù trong thời gian dài, người còn lại ở ngoài xã hội có thể phải một mình duy trì kinh tế, chăm sóc cha mẹ, nuôi dạy con cái và chịu nhiều áp lực tinh thần. Người đang chấp hành án cũng không thể trực tiếp chia sẻ công việc, chăm sóc người thân hoặc thực hiện đầy đủ những trách nhiệm thường ngày của người chồng, người vợ.

Đặc biệt, nếu cuộc hôn nhân dẫn đến việc sinh con thì cần tính toán đầy đủ quyền và lợi ích của trẻ em. Nếu một người phải chấp hành án tù chung thân hoặc thời gian tù rất dài, phần lớn trách nhiệm gia đình sẽ đặt lên vai người còn lại. Đây là vấn đề không thể chỉ nhìn nhận từ mong muốn cá nhân của người đang bị giam giữ.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, không nên lấy hoàn cảnh chấp hành án để phủ nhận quyền được yêu thương, được kết hôn của một con người. Tuy nhiên, cũng không nên chỉ vì sự xúc động trước lời nói sau cùng mà xem nhẹ những điều kiện thực tế để duy trì một cuộc hôn nhân hạnh phúc. Một cuộc hôn nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi cả hai bên hiểu rõ hoàn cảnh, tự nguyện lựa chọn, có trách nhiệm với nhau và có khả năng thực hiện những nghĩa vụ cơ bản của đời sống gia đình.

Kết hôn trong hoàn cảnh đặc biệt chỉ nên giải quyết khi có đủ điều kiện pháp lý

- Theo ông, có nên nghiên cứu hoàn thiện pháp luật để tạo điều kiện cho phạm nhân được kết hôn trong những trường hợp đặc biệt hay không?

Tôi cho rằng đây là vấn đề cần được nghiên cứu một cách nghiêm túc, thận trọng và có cách tiếp cận nhân văn. Không nên phổ biến hóa việc kết hôn trong trại giam thành một thủ tục đại trà, nhưng cũng không nên mặc nhiên phủ nhận quyền kết hôn của người đang chấp hành hình phạt tù khi pháp luật không quy định tước bỏ quyền đó.

Chính sách hình sự của Việt Nam không chỉ hướng đến trừng trị mà còn chú trọng giáo dục, cải tạo và tạo cơ hội để người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội. Vì vậy, việc duy trì những mối quan hệ gia đình lành mạnh, sự động viên của người thân và những tình cảm chân thành có thể trở thành động lực tích cực để phạm nhân cải tạo tốt hơn.

Về phương diện chính sách, tôi đề xuất nghiên cứu hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan đăng ký hộ tịch và cơ sở giam giữ đối với những trường hợp đặc biệt có nguyện vọng kết hôn. Việc giải quyết cần bảo đảm xác minh đầy đủ tình trạng hôn nhân, nhân thân, điều kiện kết hôn và đặc biệt là sự tự nguyện thực sự của cả hai bên. Người ở ngoài xã hội phải được cung cấp đầy đủ thông tin về tình trạng pháp lý, thời gian chấp hành án và những hạn chế thực tế trong đời sống hôn nhân để tránh bị lừa dối hoặc bị lợi dụng.

Đồng thời, cần có cơ chế bảo đảm an ninh, trật tự tại cơ sở giam giữ, không để việc thực hiện quyền kết hôn bị lợi dụng nhằm trốn tránh nghĩa vụ thi hành án, che giấu tài sản hoặc thực hiện các giao dịch trái pháp luật. Những trường hợp có đủ điều kiện và có nguyện vọng chính đáng cần được xem xét trên cơ sở pháp luật, không gây phiền hà hoặc đặt ra những hạn chế không có căn cứ.

Tôi cũng cho rằng cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tâm lý, tư vấn pháp luật và tư vấn hôn nhân gia đình cho những trường hợp đặc biệt này. Người muốn kết hôn phải hiểu rõ rằng tình yêu không chỉ là sự đồng cảm trong hoàn cảnh khó khăn mà còn là trách nhiệm lâu dài. Người bạn đời phải được bảo đảm quyền tự quyết, được biết đầy đủ những khó khăn có thể phát sinh và không bị đặt vào tình trạng phải hy sinh cuộc đời mình vì những lời hứa thiếu cơ sở.

Về lâu dài, chính sách pháp luật cần tìm được sự cân bằng giữa ba yêu cầu: bảo đảm quyền nhân thân cơ bản của phạm nhân; duy trì kỷ luật, hiệu lực và mục đích giáo dục, cải tạo của hình phạt tù; bảo vệ quyền lợi của người bạn đời và trẻ em. Việc kết hôn trong hoàn cảnh đặc biệt chỉ nên được giải quyết khi có đủ điều kiện pháp lý, bảo đảm sự tự nguyện và không làm ảnh hưởng đến an ninh, an toàn của cơ sở giam giữ.

Câu chuyện Phó Đức Nam mong muốn được kết hôn trong tù có thể chỉ là một lời bày tỏ cá nhân tại thời điểm đối diện với hình phạt nghiêm khắc. Tuy nhiên, nó gợi ra một vấn đề xã hội rộng hơn về giá trị của tự do, tình thân, hạnh phúc gia đình và chính sách nhân đạo trong thi hành án hình sự.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video khởi tố Hải Sapa TV: