Ayahuasca là một loại thức uống thực vật có nguồn gốc từ vùng Amazon, gắn với các nghi lễ chữa bệnh và tín ngưỡng của nhiều cộng đồng bản địa. Tên gọi này bắt nguồn từ tiếng Quechua, thường được hiểu là “dây leo của linh hồn” hoặc “dây của người chết”. Lịch sử chính xác của ayahuasca vẫn còn tranh luận, bởi những bằng chứng văn bản tương đối muộn, trong khi một số nghiên cứu cho rằng việc sử dụng các thực vật chứa những hợp chất tương tự có thể đã xuất hiện từ rất lâu trong quá khứ.
Ảnh: biodiversity4all
Công thức truyền thống thường liên quan đến hai thành phần chính: dây leo Banisteriopsis caapi và một loài thực vật chứa DMT, phổ biến là Psychotria viridis. Điều kỳ lạ nằm ở sự kết hợp này. DMT là hợp chất tác động mạnh lên hệ thần kinh nhưng khi uống riêng thường bị cơ thể phân hủy nhanh. Các alkaloid beta-carboline như harmine và harmaline trong Banisteriopsis caapi có tác dụng ức chế monoamine oxidase, từ đó giúp DMT trở nên hoạt động qua đường uống.
Ảnh: novusfumus
Trong các truyền thống Amazon, ayahuasca không đơn giản là một “thức uống gây ảo giác”. Nó có thể giữ vai trò trong nghi lễ, chữa bệnh, giao tiếp với thế giới tâm linh và các thực hành cộng đồng. Một số nhóm còn coi cảm giác nôn hoặc “thanh tẩy” đi kèm nghi lễ là một phần có ý nghĩa của trải nghiệm, cho thấy cách hiểu về ayahuasca truyền thống rất khác với hình ảnh một chất gây ảo giác đơn thuần.
Từ thế kỷ XX, ayahuasca bắt đầu vượt ra khỏi những cộng đồng Amazon. Trong thập niên 1930, các hình thức sử dụng ayahuasca đã xuất hiện trong những bối cảnh tôn giáo tại các đô thị Brazil; đến những thập niên sau, nó tiếp tục lan sang Bắc Mỹ và châu Âu. Sự toàn cầu hóa này khiến ayahuasca đồng thời trở thành đối tượng của du lịch tâm linh, nghiên cứu khoa học và những tranh luận về quyền văn hóa của các cộng đồng bản địa.
Ảnh: the4thwall
Ngày nay, giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến khả năng ayahuasca hỗ trợ điều trị một số vấn đề tâm lý, trong đó có trầm cảm, lo âu và rối loạn sử dụng chất. Tuy nhiên, các nghiên cứu trên người vẫn còn tương đối ít, thường có quy mô nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, vì vậy chưa thể xem ayahuasca là một phương pháp điều trị đã được xác lập.
Ayahuasca vì thế đứng giữa hai thế giới: một bên là tri thức bản địa được truyền qua nhiều thế hệ, bên kia là phòng thí nghiệm hiện đại đang tìm hiểu cơ chế của DMT và các alkaloid thực vật. Chính sự giao thoa ấy khiến một thức uống cổ xưa của rừng Amazon trở thành một trong những chủ đề kỳ lạ nhất của khoa học thần kinh ngày nay.
