Khi “giải cứu thanh long” trở thành câu chuyện thường niên

Mỗi mùa thanh long chín rộ, khắp nơi đặc biệt trên mạng xã hội lại xuất hiện những lời kêu gọi “giải cứu”. Từ vỉa hè đến các chợ dân sinh, không khó để bắt gặp những xe tải chở đầy thanh long với giá chỉ vài nghìn đồng mỗi kg.

Điều đáng nói là hiện tượng này không còn mang tính thời điểm, mà gần như lặp lại theo chu kỳ nhiều năm. Có thời điểm, thanh long ruột trắng tại vườn ở Bình Thuận, Long An hay Tiền Giang chỉ còn 2.000–4.000 đồng/kg, thấp hơn cả chi phí sản xuất.

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam, Việt Nam hiện là một trong những quốc gia sản xuất thanh long lớn nhất Đông Nam Á, với diện tích canh tác dao động khoảng 55.000–60.000 ha trong vài năm gần đây. Bình Thuận vẫn là “thủ phủ thanh long”, chiếm tỷ trọng lớn nhất cả nước, bên cạnh Long An và Tiền Giang.

Sản lượng thanh long hàng năm đạt trên 1 triệu tấn. Trong đó, thanh long ruột trắng vẫn chiếm tỷ lệ lớn nhất, khoảng 70–75% tổng sản lượng, còn lại là thanh long ruột đỏ.

Tuy nhiên, chính quy mô sản xuất quá lớn lại khiến thị trường nhiều lần rơi vào tình trạng cung vượt cầu.

Xuất khẩu phụ thuộc một thị trường

Trong nhiều năm, thanh long Việt Nam phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Có giai đoạn, hơn 80% lượng thanh long xuất khẩu được tiêu thụ qua thị trường này, chủ yếu theo đường tiểu ngạch.

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan Việt Nam, xuất khẩu rau quả năm 2023 đạt hơn 5,6 tỷ USD, trong đó thanh long vẫn nằm trong nhóm trái cây xuất khẩu chủ lực. Tuy nhiên, sản lượng xuất khẩu thanh long đã có dấu hiệu giảm mạnh so với giai đoạn cao điểm trước dịch COVID-19.

Nguyên nhân lớn nhất nằm ở việc thị trường Trung Quốc ngày càng siết chặt tiêu chuẩn nhập khẩu. Trái cây muốn xuất khẩu phải đáp ứng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và tiêu chuẩn đóng gói.

Trong khi đó, nhiều hộ nông dân Việt Nam vẫn sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết và phụ thuộc thương lái. Khi thị trường thay đổi, hàng hóa lập tức ùn ứ.

Ngoài ra, sự cạnh tranh từ các quốc gia khác như Thái Lan, Ecuador hay Colombia cũng khiến thanh long Việt Nam mất dần lợi thế về giá.

“Được mùa, mất giá”

Giữa cái nắng gắt ở huyện Hàm Thuận Nam, Bình Thuận, bà N.T.H., chủ một vườn thanh long hơn 10 năm nay, đứng nhìn những hàng thanh long chín đỏ mà không giấu được vẻ mệt mỏi.

“Có năm giá cao thì ai cũng trồng. Đến lúc thu hoạch đồng loạt thì thương lái ép giá. Nhiều đợt bán không đủ tiền điện thắp đèn,” bà nói.

Theo bà H., chi phí đầu tư cho thanh long hiện không hề thấp. Từ tiền phân bón, thuốc, nhân công đến điện để xử lý ra trái nghịch vụ đều tăng mạnh trong vài năm gần đây.

“Có lúc thanh long đẹp, trái to nhưng thương lái vẫn chê vì dư hàng. Mình không bán thì trái chín rụng, bán thì lỗ,” bà chia sẻ.

Không chỉ giá thấp, đầu ra bấp bênh mới là điều khiến nhiều nông dân kiệt sức. Có thời điểm thanh long ùn ứ kéo dài, người dân phải tự livestream bán hàng hoặc chở ra ven đường bán lẻ.

Theo nhiều nhà vườn, điều khó nhất là không thể dự đoán thị trường. Khi giá tăng, người dân mở rộng diện tích trồng. Nhưng cây thanh long cho thu hoạch kéo dài nhiều năm, đến khi sản lượng đồng loạt tăng mạnh thì thị trường lại không hấp thụ kịp.

Trái cây Việt Nam và nghịch lý “quá nhiều lựa chọn”

Thanh long không phải loại trái cây duy nhất nhiều lần phải “giải cứu”. Trong những năm gần đây, dưa hấu, mít, chuối, xoài, bưởi hay sầu riêng mini cũng từng rơi vào cảnh dư cung, giá giảm mạnh.

Nhiều chiến dịch “giải cứu nông sản” từng được tổ chức bằng nhiều cách: bán hàng online, đưa trái cây vào siêu thị với giá ưu đãi, mở điểm bán lưu động hay kêu gọi cộng đồng hỗ trợ tiêu thụ.

Tuy nhiên, đằng sau những chiến dịch đó là bài toán lớn hơn về cơ cấu sản xuất và thị trường tiêu dùng.

Việt Nam là quốc gia nhiệt đới với nguồn trái cây cực kỳ phong phú. Người tiêu dùng có quá nhiều lựa chọn quanh năm. Chính điều đó tạo nên một nghịch lý: không phải loại trái cây nào cũng đủ sức giữ sức hút lâu dài.

Một số loại trái cây có tính mùa vụ rõ rệt như vải thiều, mận hay dâu tây thường tạo được cảm giác “mong chờ” vì thời gian xuất hiện ngắn. Trong khi đó, thanh long gần như có quanh năm, sản lượng lớn nhưng hương vị lại không quá khác biệt giữa các mùa vụ.

Nhiều chuyên gia cho rằng thanh long đang gặp vấn đề về nhận diện giá trị. Dù có lợi thế về năng suất và giá rẻ, nhưng lại thiếu tính “cao cấp” hoặc độ đặc trưng đủ mạnh để tạo sức hút lớn với người tiêu dùng trong nước.

Đặc biệt, thanh long ruột trắng – loại chiếm phần lớn sản lượng – thường bị đánh giá là nhạt vị hơn so với nhiều loại trái cây nhiệt đới khác.

Bài toán khó luôn cháy âm ỉ không có lời giải đáp

Các chuyên gia nông nghiệp cho rằng việc liên tục “giải cứu” chỉ là biện pháp tình thế. Điều cần thiết hơn là tái cơ cấu sản xuất, kiểm soát sản lượng và nâng chất lượng trái cây.

Trong đó, việc xây dựng chuỗi liên kết giữa nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp xuất khẩu được xem là yếu tố quan trọng để giảm phụ thuộc thương lái.

Ngoài ra, ngành thanh long cũng cần mở rộng thị trường xuất khẩu thay vì phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia. Những thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Nhật Bản hay Hàn Quốc tuy yêu cầu tiêu chuẩn cao nhưng lại có giá trị ổn định hơn.

Bên cạnh đó, phát triển chế biến sâu cũng được xem là hướng đi cần thiết. Hiện nay, phần lớn thanh long vẫn tiêu thụ ở dạng tươi, trong khi các sản phẩm như nước ép, sấy khô hay đông lạnh còn chiếm tỷ lệ nhỏ.

Việc nâng cao chất lượng giống, giảm sản xuất tự phát và định hướng tiêu dùng cũng là bài toán dài hạn.

Bởi sau mỗi mùa “giải cứu”, điều còn lại không chỉ là những xe thanh long bán rẻ ven đường, mà còn là nỗi lo của người nông dân trước một vòng lặp chưa có hồi kết: trồng nhiều để hy vọng đổi đời, rồi lại chật vật tìm đầu ra cho chính thành quả của mình.