Một trong những chuyển động lớn nhất của đất nước hiện nay là cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy. Đây không chỉ là một cuộc sắp xếp hành chính, càng không đơn thuần là việc cộng trừ đầu mối, giảm bớt tầng nấc, thu hẹp biên chế. Sâu xa hơn, đó là một cuộc đổi mới phương thức vận hành quốc gia, đặt ra câu hỏi rất căn bản: làm thế nào để Việt Nam không chỉ “gọn hơn” về hình thức tổ chức, mà phải “mạnh hơn” về năng lực quản trị, hiệu quả phục vụ nhân dân và sức cạnh tranh phát triển?

Một cuộc cải cách về chất lượng quản trị

Câu hỏi ấy có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, hội nhập sâu hơn, cạnh tranh gay gắt hơn và kỳ vọng xã hội cũng lớn hơn.

Một bộ máy cồng kềnh, nhiều tầng nấc, chậm phản ứng, phân tán trách nhiệm không thể đáp ứng yêu cầu của thời đại dữ liệu, thời đại số và trí tuệ nhân tạo. Nhưng ngược lại, nếu tinh gọn chỉ được hiểu là giảm đầu mối một cách cơ học, nhập đơn vị này vào đơn vị kia, cắt giảm con người mà không đổi mới quy trình, không thay đổi tư duy, không nâng cao năng lực thực thi, thì bộ máy có thể “nhỏ hơn” nhưng chưa chắc đã “mạnh hơn”. Thậm chí, nguy cơ quá tải, đứt gãy, lúng túng trong vận hành còn có thể xuất hiện nếu việc sắp xếp không đi cùng tái thiết kế hệ thống.

Vì thế, tinh gọn bộ máy trước hết phải được nhìn nhận như một cuộc cải cách về chất lượng quản trị. Mục tiêu cuối cùng không phải là giảm bao nhiêu cơ quan, bao nhiêu phòng ban, bao nhiêu biên chế, dù những con số ấy rất quan trọng. Mục tiêu sâu xa hơn là làm cho quyết định nhanh hơn, trách nhiệm rõ hơn, nguồn lực tập trung hơn, người dân và doanh nghiệp được phục vụ tốt hơn. Một bộ máy mạnh là bộ máy biết việc gì cần làm, ai chịu trách nhiệm, dữ liệu nằm ở đâu, quy trình vận hành thế nào, kết quả được đo lường ra sao và nhân dân có thể giám sát bằng cách nào. Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, tinh gọn rất dễ dừng lại ở thay đổi sơ đồ tổ chức, trong khi căn bệnh trì trệ vẫn nằm sâu trong cách nghĩ, cách làm và cách phối hợp.

Điều cần tránh nhất là tư duy “gộp cơ học nhưng không đổi tư duy”. Gộp cơ quan mà vẫn giữ nguyên thói quen xin - cho, vẫn vận hành bằng giấy tờ, vẫn đẩy trách nhiệm lên trên, vẫn chia cắt dữ liệu theo từng ngành, từng cấp, từng đơn vị, thì sự tinh gọn mới chỉ diễn ra trên danh nghĩa. Khi ấy, một đầu mối mới có thể trở thành nơi chứa đựng nhiều đầu mối cũ; một cơ cấu mới có thể tiếp tục mang trong mình nếp nghĩ cũ; một mô hình tưởng như hiện đại vẫn bị kéo lại bởi phương thức quản lý hành chính truyền thống.

Cuộc chuyển hóa từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị bằng dữ liệu

Tinh gọn đích thực phải đi cùng một cuộc chuyển hóa: từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị bằng dữ liệu, từ xử lý vụ việc sang dự báo xu hướng, từ kiểm soát thủ tục sang kiến tạo phát triển, từ “quản được đến đâu hay đến đó” sang “phục vụ đến đâu, hiệu quả đến đó”.

Trong kỷ nguyên mới, dữ liệu phải trở thành hạ tầng căn bản của bộ máy nhà nước. Trước đây, nhiều quyết định quản lý được ban hành dựa trên báo cáo tổng hợp thủ công, kinh nghiệm cá nhân hoặc phản ánh từ từng địa phương, từng ngành. Cách làm ấy có giá trị trong một giai đoạn nhất định, nhưng ngày nay không còn đủ. Xã hội vận động quá nhanh, nhu cầu của người dân và doanh nghiệp thay đổi từng ngày, các vấn đề công ngày càng liên thông giữa kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, an ninh và đối ngoại. Nếu không có dữ liệu đầy đủ, chính xác, cập nhật và được kết nối, bộ máy rất khó ra quyết định kịp thời, càng khó đánh giá chính sách một cách khách quan.

Quản trị bằng dữ liệu không phải là khẩu hiệu công nghệ. Đó là sự thay đổi nền tảng trong cách Nhà nước hiểu xã hội, phục vụ xã hội và điều chỉnh chính sách. Khi dữ liệu dân cư, đất đai, doanh nghiệp, giáo dục, y tế, an sinh, văn hóa, giao thông, môi trường được kết nối, phân tích và sử dụng đúng cách, bộ máy có thể nhận diện sớm điểm nghẽn, phân bổ nguồn lực hợp lý hơn, giảm trùng lặp thủ tục, hạn chế tiêu cực và nâng cao trách nhiệm giải trình. Người dân không phải khai đi khai lại một thông tin cho nhiều cơ quan khác nhau; doanh nghiệp không phải mất thời gian đi qua nhiều cửa; cấp cơ sở không phải làm báo cáo chồng báo cáo; cấp trên không phải chờ đợi quá lâu mới nắm được thực tiễn. Khi dữ liệu trở thành “mạch máu” của quản trị, bộ máy mới thực sự có khả năng vận hành thông minh.

Trong quá trình ấy, trí tuệ nhân tạo và chính phủ số không chỉ là công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà còn là động lực để tái cấu trúc bộ máy theo hướng hiện đại. AI có thể giúp phân tích dữ liệu lớn, dự báo nhu cầu dịch vụ công, phát hiện bất thường trong thực thi chính sách, tự động hóa những công việc lặp lại, hỗ trợ cán bộ xử lý hồ sơ nhanh hơn và giúp người dân tiếp cận thông tin thuận tiện hơn. Nhưng cần nhấn mạnh rằng AI không thay thế trách nhiệm con người, càng không thay thế bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ và sự thấu hiểu nhân dân. AI chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong một hệ thống quản trị minh bạch, có dữ liệu sạch, có quy trình rõ, có tiêu chuẩn bảo vệ quyền riêng tư, có con người đủ năng lực sử dụng và kiểm soát.

Chính phủ số vì thế phải được hiểu rộng hơn việc đưa thủ tục lên môi trường mạng. Một nền hành chính số không thể chỉ là bản sao điện tử của nền hành chính giấy tờ. Nếu quy trình cũ vốn rườm rà, nhiều bước, nhiều chữ ký, nhiều khâu trung gian, thì số hóa nguyên trạng chỉ biến sự rườm rà ấy thành rườm rà trên màn hình. Điều quan trọng hơn là phải thiết kế lại quy trình công vụ theo logic của người dân và doanh nghiệp: đơn giản hơn, liên thông hơn, minh bạch hơn, đo lường được hơn. Một dịch vụ công tốt không phải là dịch vụ buộc người dân phải hiểu bộ máy nhà nước vận hành thế nào, mà là dịch vụ khiến bộ máy nhà nước tự kết nối để phục vụ người dân thuận tiện nhất.

Bộ máy càng gọn càng cần con người có chất lượng cao hơn, trách nhiệm hơn

Tinh gọn bộ máy cũng đòi hỏi một cách nhìn mới về cán bộ. Giảm biên chế không thể đồng nghĩa với làm nghèo đi năng lực của hệ thống. Ngược lại, bộ máy càng gọn càng cần con người có chất lượng cao hơn, đa kỹ năng hơn, kỷ luật hơn, sáng tạo hơn và trách nhiệm hơn. Trong mô hình mới, mỗi cán bộ không chỉ làm đúng quy trình, mà còn phải biết giải quyết vấn đề; không chỉ chấp hành mệnh lệnh, mà còn phải biết phối hợp, phân tích dữ liệu, sử dụng công nghệ, đối thoại với người dân và chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả công việc. Bộ máy gọn mà con người không mạnh thì khó thành công. Bộ máy gọn mà văn hóa công vụ không đổi thì khó tạo niềm tin. Bộ máy gọn mà quyền hạn không đi đôi với trách nhiệm thì dễ rơi vào tình trạng vừa quá tải vừa né tránh.

Ở đây, văn hóa công vụ có vai trò đặc biệt quan trọng. Một nền quản trị hiện đại không thể chỉ dựa vào công nghệ, dữ liệu hay quy trình. Nó phải được nâng đỡ bởi một văn hóa phục vụ, trong đó người dân là trung tâm, sự hài lòng của người dân là thước đo, lợi ích công là chuẩn mực và liêm chính là nền tảng. Tinh gọn bộ máy mà không xây dựng văn hóa trách nhiệm thì rất dễ tạo ra khoảng trống trong thực thi. Ngược lại, khi mỗi cán bộ hiểu rằng quyền lực được giao là để phục vụ, vị trí công tác là nơi thể hiện trách nhiệm với đất nước, mỗi hồ sơ chậm trễ là một cơ hội phát triển bị bỏ lỡ, mỗi thủ tục phiền hà là một vết xước trong niềm tin xã hội, thì cải cách mới đi vào chiều sâu.

Một điểm cốt lõi khác là phân quyền, phân cấp phải đi cùng nguồn lực, dữ liệu và cơ chế kiểm soát. Không thể yêu cầu cấp dưới làm nhiều hơn, quyết nhanh hơn, chịu trách nhiệm lớn hơn nhưng lại không trao đủ thẩm quyền, nhân lực, tài chính và công cụ số. Cũng không thể phân quyền mà thiếu cơ chế giám sát, thiếu dữ liệu kiểm tra, thiếu tiêu chí đánh giá kết quả. Phân quyền đúng nghĩa là làm cho nơi gần dân nhất có khả năng giải quyết tốt nhất những vấn đề của dân, đồng thời làm cho cấp trên tập trung vào chiến lược, thể chế, kiểm tra và kiến tạo phát triển. Khi ấy, tinh gọn không phải là dồn việc xuống dưới, mà là phân bổ lại chức năng theo nguyên tắc rõ việc, rõ người, rõ trách nhiệm, rõ kết quả.

Cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy cũng cần được đặt trong quan hệ với niềm tin xã hội. Người dân ủng hộ cải cách khi họ nhìn thấy cải cách làm cho cuộc sống tốt hơn, thủ tục nhanh hơn, chi phí thấp hơn, cơ hội công bằng hơn và quyền lợi được bảo đảm hơn. Doanh nghiệp ủng hộ cải cách khi họ cảm nhận được môi trường đầu tư thông thoáng hơn, chính sách nhất quán hơn, rủi ro hành chính giảm đi và thời gian dành cho thủ tục được chuyển hóa thành thời gian cho sáng tạo, sản xuất, kinh doanh. Niềm tin không đến từ lời hứa chung chung, mà đến từ trải nghiệm cụ thể hằng ngày. Một giấy tờ được giải quyết đúng hạn, một cuộc gọi được trả lời có trách nhiệm, một dữ liệu được dùng lại thay vì yêu cầu khai báo lại, một kiến nghị được phản hồi đến cùng – đó chính là những biểu hiện sống động nhất của một bộ máy “gọn hơn” và “mạnh hơn”.

Từ góc nhìn trí thức, điều quan trọng là phải nhìn cuộc tinh gọn này bằng tư duy hệ thống và tầm nhìn phát triển. Tinh gọn không phải để thu hẹp vai trò của Nhà nước, mà để Nhà nước làm tốt hơn những việc cần làm: kiến tạo thể chế, bảo đảm công bằng, điều tiết phát triển, chăm lo an sinh, bảo vệ văn hóa, giữ vững chủ quyền, mở rộng không gian sáng tạo cho người dân và doanh nghiệp. Một Nhà nước mạnh không nhất thiết là Nhà nước ôm đồm mọi việc, mà là Nhà nước biết lựa chọn đúng vai trò, dùng đúng công cụ, vận hành đúng nguyên tắc và tạo ra năng lực phát triển cho toàn xã hội. Sức mạnh của bộ máy không nằm ở số lượng tầng nấc, mà ở chất lượng quyết định; không nằm ở độ dày của hồ sơ, mà ở hiệu quả của chính sách; không nằm ở quyền lực được nắm giữ, mà ở giá trị công được tạo ra.

Vì vậy, để Việt Nam không chỉ “gọn hơn” mà phải “mạnh hơn”, cần đồng thời thực hiện nhiều chuyển đổi căn bản: chuyển từ sắp xếp tổ chức sang tái thiết kế quản trị; chuyển từ giảm đầu mối sang nâng cao năng lực thực thi; chuyển từ quản lý bằng thủ tục sang quản trị bằng dữ liệu; chuyển từ số hóa hình thức sang chính phủ số thực chất; chuyển từ tư duy kiểm soát sang tư duy phục vụ; chuyển từ trách nhiệm chung chung sang trách nhiệm cá nhân rõ ràng. Đây là một hành trình khó, bởi nó chạm đến thói quen, lợi ích, năng lực và văn hóa vận hành đã hình thành trong nhiều năm. Nhưng chính vì khó nên càng cần quyết tâm chính trị lớn, cách làm khoa học, sự đồng thuận xã hội và một tầm nhìn dài hạn.

Một bộ máy gọn hơn là điều kiện cần. Một bộ máy mạnh hơn mới là mục tiêu. Gọn để bớt tầng nấc, bớt trung gian, bớt chi phí, bớt trì trệ. Mạnh để quyết nhanh hơn, làm đúng hơn, phục vụ tốt hơn, kiến tạo nhiều hơn và chịu trách nhiệm rõ hơn. Gọn mà không mạnh thì cải cách chưa tới đích. Mạnh mà không gọn thì khó đáp ứng tốc độ của thời đại. Chỉ khi “gọn” và “mạnh” gặp nhau trong một nền quản trị hiện đại, nhân văn, minh bạch và dựa trên dữ liệu, Việt Nam mới có thể biến cuộc tinh gọn bộ máy hôm nay thành năng lực phát triển quốc gia ngày mai.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của kỷ nguyên sáp nhập và tinh gọn bộ máy: không phải làm cho bộ máy nhỏ đi một cách giản đơn, mà làm cho quốc gia vận hành thông minh hơn; không phải chỉ thay đổi cơ cấu hành chính, mà mở ra một phong cách quản trị mới; không phải chỉ giảm những gì cồng kềnh của quá khứ, mà xây dựng những năng lực cần thiết cho tương lai. Khi bộ máy biết lắng nghe bằng dữ liệu, hành động bằng trách nhiệm, phục vụ bằng văn hóa và đổi mới bằng công nghệ, đất nước không chỉ có một hệ thống công quyền gọn hơn, mà còn có một nền quản trị mạnh hơn, đủ sức đồng hành cùng dân tộc trên con đường phát triển nhanh, bền vững và giàu khát vọng.

>>> Mời độc giả xem thêm video Ngày hội non sông:

​