Sau khi nhà Ngô tan rã, nước Việt bước vào thời kỳ đầy biến động với sự tranh chấp giữa các thế lực quân phiệt. Một trong những nhân vật đặc biệt của giai đoạn này là Ngô Nhật Khánh, vị hoàng tử cuối cùng của nhà Ngô, người mà nhiều sử gia cho rằng đã góp phần dẫn tới cuộc xâm lược của Chiêm Thành nhằm vào Đại Cồ Việt dưới thời Đinh Tiên Hoàng.

Hận thù chồng chất

Ngược dòng lịch sử, Ngô Nhật Khánh là con của Ngô Xương Văn, thuộc dòng dõi trực tiếp của nhà Ngô – triều đại đầu tiên khôi phục nền độc lập lâu dài cho dân tộc sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền. Sau khi quyền lực trung ương suy yếu, đất nước rơi vào tình trạng phân liệt được gọi là Loạn 12 sứ quân. Trong bối cảnh ấy, Ngô Nhật Khánh trở thành một trong các thế lực cát cứ, chiếm giữ vùng Đường Lâm, quê hương của dòng họ Ngô.

Tuy nhiên, thế lực của Ngô Nhật Khánh chóng chấm tan rã khi Đinh Bộ Lĩnh lần lượt đánh bại các sứ quân và thống nhất đất nước vào năm 968. Để củng cố quyền lực cũng như hòa giải các thế lực cũ, Đinh Bộ Lĩnh thực hiện nhiều cuộc hôn nhân chính trị. Ngô Nhật Khánh được gả một công chúa nhà Đinh, trở thành phò mã của triều đình mới.

Bề ngoài, đây là dấu hiệu của sự hòa giải giữa hai dòng họ từng đối địch. Nhưng theo các ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Nhật Khánh vẫn mang nặng tâm trạng bất mãn. Là hậu duệ của triều đại từng nắm quyền chính thống, ông không cam tâm chấp nhận vị trí dưới quyền Đinh Bộ Lĩnh. Trong mắt ông, sự thống nhất đất nước của họ Đinh đồng nghĩa với việc nhà Ngô hoàn toàn mất quyền lực.

Một sự kiện xảy ra trong hoàng cung khiến cho thù hận của Ngô Nhật Khánh với nhà Đinh càng chồng chất. Theo đó, mẹ Ngô Nhật Khánh, dù đã có tuổi khi lấy Vạn Thắng vương Đinh Bộ Lĩnh, chính là người đã sinh ra Đinh Hạng Lang, con thứ của Tiên Hoàng. Đinh Tiên Hoàng vì bà, và vì để lấy lòng Nhật Khánh, đã lập Hạng Lang làm thái tử. Nhật Khánh chứa chấp ý đồ sau này sẽ làm phụ tá cho cậu em ruột còn thơ ấu để nắm quyền bính. Nhưng ý đồ đó không qua mặt được Nam Việt vương Đinh Liễn - con trai cả của Đinh Bộ Lĩnh với một hoàng hậu khác - vốn là người đã trưởng thành và có nhiều công lao trong việc đánh dẹp, ngoại giao của nước Đại Cồ Việt. Đinh Liễn đã sai người lập mưu giết Hạng Lang. Tuy nhiên, vì yêu con và không thể tiếp tục gây đổ máu, Tiên Hoàng đã không trừng phạt Đinh Liễn bằng cái chết.

Việc Tiên Hoàng không trừng phạt Đinh Liễn bằng án tử khiến Nhật Khánh vô cùng tức giận và đây chính là động cơ chủ yếu thúc giục Khánh bỏ sang Chiêm Thành.

Trên đường đào thoát sang Chiêm Thành, Ngô Nhật Khánh mang theo vợ là công chúa Đinh Phất Kim. Tới cửa biển Nam Giới thì ông rút dao rạch mặt vợ và mắng rằng: "Cha ngươi lừa dối ức hiếp mẹ con ta, lẽ nào ta vì ngươi mà quên tội ác của cha ngươi hay sao? Cho ngươi trở về, ta đi đằng khác tìm kẻ có thể cứu ta".

Kế hoạch can thiệp vào Đại Cồ Việt của Chiêm Thành thất bại vì một cơn bão

Việc Ngô Nhật Khánh bỏ trốn sang Chiêm Thành là bước ngoặt có ảnh hưởng lớn đến quan hệ giữa Đại Cồ Việt và Chiêm Thành. Vào cuối thế kỷ X, vương quốc Chiêm Thành ở phía nam vẫn là một đối thủ đáng gờm của Đại Cồ Việt. Quan hệ giữa hai nước thường xuyên thay đổi giữa hòa hiếu và xung đột.

Sang Chiêm Thành, Ngô Nhật Khánh tìm cách thuyết phục vua Chiêm mở cuộc tấn công vào Đại Cồ Việt. Với tư cách là một người thuộc hoàng tộc cũ của nước Việt, ông có thể đã khiến triều đình Chiêm Thành tin rằng bên trong Đại Cồ Việt vẫn tồn tại những lực lượng bất mãn có khả năng hỗ trợ cuộc chiến.

Năm 979, biến cố lớn xảy ra tại Đại Cồ Việt khi Đinh Tiên Hoàng và con trai trưởng Đinh Liễn bị sát hại. Triều đình rơi vào khủng hoảng, người kế vị là Đinh Toàn mới còn nhỏ tuổi. Đây là thời cơ mà Ngô Nhật Khánh tin rằng mình có thể lấy lại ngai vua, trong khi vua Chiêm Thành cũng muốn nhân cơ hội xâm lấn lãnh thổ của nước Đại Cồ Việt đang bất ổn.

Theo sử sách, vua Chiêm Thành đã chuẩn bị một cuộc viễn chinh bằng đường biển nhằm đánh vào Đại Cồ Việt. Ngô Nhật Khánh đi cùng đoàn quân này với hy vọng phục thù và có thể khôi phục vị thế của dòng họ Ngô. Tuy nhiên, cuộc xâm lược chưa kịp diễn ra thì gặp biến cố bất ngờ. Đoàn chiến thuyền bị bão lớn đánh tan trên biển. Ngô Nhật Khánh được cho là đã thiệt mạng trong cơn bão ấy, còn quân Chiêm buộc phải rút lui.

Cái chết của Ngô Nhật Khánh khiến kế hoạch can thiệp vào tình hình Đại Cồ Việt của Chiêm Thành thất bại. Chỉ ít lâu sau, trước nguy cơ xâm lược từ nhà Tống ở phương Bắc, Lê Hoàn lên nắm quyền, tổ chức thành công cuộc kháng chiến năm 981 và bảo vệ nền độc lập non trẻ của đất nước.

Đánh giá về Ngô Nhật Khánh, các sử gia phong kiến có cái nhìn khá nghiêm khắc. Việc chạy sang nước ngoài và vận động ngoại bang tấn công quê hương bị xem là hành vi phản bội quốc gia. Tuy nhiên, nếu đặt trong bối cảnh thế kỷ X, khi khái niệm quốc gia – dân tộc chưa hình thành rõ nét, hành động của Ngô Nhật Khánh cũng phản ánh một thực tế phổ biến trong thời đại phong kiến: các cuộc đấu tranh quyền lực thường gắn liền với lòng trung thành đối với dòng họ hơn là với quốc gia theo nghĩa ngày nay.

Dù vậy, câu chuyện của Ngô Nhật Khánh vẫn là một bài học lịch sử đáng suy ngẫm. Một mối hận cá nhân kéo dài đã khiến một hoàng tử mất quyền lực lựa chọn con đường dựa vào ngoại bang để trả thù. Cuối cùng, chính cơn bão trên biển đã chấm dứt tham vọng ấy trước khi nó có thể đẩy Đại Cồ Việt vào một cuộc chiến tàn khốc. Hơn một nghìn năm sau, tên tuổi Ngô Nhật Khánh vẫn được nhắc đến như một trong những nhân vật gây nhiều tranh luận nhất của thời kỳ đầu độc lập, nơi ranh giới giữa bi kịch cá nhân và vận mệnh quốc gia đôi khi chỉ cách nhau một gang tấc.

-----------------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.