Đại tá, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Trọng Vĩnh sinh năm 1934 tại Hải Phòng. Mồ côi cha mẹ từ năm 13 tuổi vì chiến tranh, ông sớm tham gia kháng chiến, làm liên lạc cho du kích rồi công tác tại các cơ quan Đảng ở Hải Phòng. Tháng 12/1951, ông được Thành ủy Hải Phòng cử đi học văn hóa tại chiến khu Việt Bắc, sau đó chuyển sang học sư phạm tại Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh (Trung Quốc).

Tháng 9/1954, khi khóa học sắp kết thúc, ông cùng 14 giáo sinh khác được lựa chọn trở về nước, tham gia tiếp quản Thủ đô. Họ là những trí thức trẻ mang theo tri thức và khát vọng cống hiến, trở về đúng thời khắc Hà Nội bước vào một trang sử mới. Với ông Nguyễn Trọng Vĩnh, sự trở về ấy còn mở đầu cho hành trình nhiều thập kỷ gắn bó với sự nghiệp giáo dục, góp phần xây dựng Thủ đô từ những ngày đầu giải phóng.

“Hôm ấy, Hà Nội đầm ấm mà rạo rực. Từng tốp người nhảy múa ca hát hân hoan như trong một bản nhạc đón bình minh tự do. Hình ảnh ấy, giai điệu ấy, trong tôi đến giờ vẫn nguyên vẹn như mới hôm qua”, Đại tá, NGND Nguyễn Trọng Vĩnh xúc động nhớ lại.

Chuyến hành quân đặc biệt của 15 giáo sinh ưu tú từ Nam Ninh về Hà Nội

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống, Đại tá, NGND Nguyễn Trọng Vĩnh cho hay, tháng 9/1954, khi khóa học của ông ở Khu học xá gần kết thúc, cũng là lúc chuẩn bị giải phóng Hà Nội. Giám đốc Khu học xá bất ngờ ra quyết định chọn cử 15 người trong Trường Sư phạm Sơ cấp về nước tham gia tiếp quản Thủ đô.

Trong 3 năm học ở Khu học xá, phong trào thanh niên phát triển mạnh mẽ. Từ chỗ ban đầu chỉ có một đoàn viên, đã gây dựng và phát triển thành 10 Chi đoàn Thanh niên Cứu quốc, mỗi lớp ở Trường Sơ cấp đều có một Chi đoàn dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Chi bộ Đảng Lao động Việt Nam.

Đoàn 15 người, bao gồm 11 nam và 4 nữ được đặc cách cấp Bằng tốt nghiệp trước ba tháng, lên đường về Bộ Giáo dục lúc bấy giờ đóng tại Thái Nguyên. Khi ấy, ông là Bí thư Chi đoàn. Tuy nhiên, khi đến nơi, trụ sở Bộ Giáo dục chỉ còn một vị Vụ trưởng ở lại, các cán bộ khác đã về xuôi. Do không có phương tiện đi tiếp, vị Vụ trưởng khuyên đoàn quay lại Khu học xá.

Đang lúc hụt hẫng, đoàn may mắn gặp ông Vũ Đại, Ủy viên Trung ương Đoàn, người từng chỉ đạo phong trào thanh niên, thiếu nhi ở Khu học xá. Nghe xong câu chuyện, ông Đại trầm ngâm một lúc rồi nói: “Trung ương Đoàn còn một chuyến xe cuối cùng về Hà Nội và hiện nay phong trào thanh niên ở Thủ đô cũng đang thiếu lực lượng tiếp quản. Nếu các cậu đồng ý thì sáp nhập với chúng tôi thành Đoàn tiếp quản phong trào thanh niên, còn về phía Bộ Giáo dục, tôi sẽ báo cáo sau”. Thế là đoàn 15 người đã trở thành một phần trong Đội Thanh niên xung phong tiếp quản phong trào Thanh niên Thủ đô.

Từ biên giới về Thái Nguyên, cả đoàn hành quân đi bộ xuyên rừng. “Đêm hôm ấy, thị xã Thái Nguyên thời bấy giờ được coi là Thủ đô kháng chiến hiện ra trước mắt tôi chỉ với vài ngọn đèn dầu leo lét nơi những quán hàng hai bên đường vắng lặng, nghèo nàn mà vẫn gợi trong tôi một sự hồi hộp khó tả: mình đang trở về quê hương”, ông kể.

Từ Thái Nguyên, đoàn xuống tập kết tại Thường Tín (Hà Đông). Tại đây, các giáo sinh học tập chính sách, tập múa hát và chuẩn bị kỹ năng cho công tác vận động thanh thiếu niên. Trong thời gian này, đoàn được Trung ương Đoàn tiếp nhận, lập thành Đội Thanh niên tiếp quản Thủ đô. Ông Nguyễn Trọng Vĩnh khi đó mới 20 tuổi, được giao nhiệm vụ làm Đoàn phó.

“Mới 20 tuổi, nhận nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô trong Đoàn thanh niên Cứu quốc, tôi thấy vừa vinh dự, vừa có trách nhiệm nặng nề”, ông chia sẻ.

Ngày Thủ đô giải phóng, khoảnh khắc thiêng liêng của dân tộc

Đêm 9/10/1954, trước ngày giải phóng, các lực lượng tiếp quản tập trung tại nhà thương Đồn Thủy rồi tỏa đi dán thông cáo, khẩu hiệu của Ủy ban Quân quản.

Sáng 10/10/1954, đoàn chỉ huy tiếp quản Hà Nội do Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố và bác sĩ Trần Duy Hưng, Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính, dẫn đầu, cùng Bộ Tư lệnh Đại đoàn 308 tiến vào Thủ đô.

“Không khí hân hoan, trang nghiêm mà rạo rực, cả dân tộc như cùng dồn vào một khoảnh khắc thiêng liêng: ngày Thủ đô được giải phóng”, ông Vĩnh xúc động.

Bộ đội và cán bộ đi đến đâu cũng được nhân dân Thủ đô vẫy tay và cờ hoa chào đón. Đoàn quân và xe chạy vòng quanh phố phường, điểm cuối cùng là quanh Bờ Hồ Hoàn Kiếm. Ông Vĩnh thuộc đoàn dân sự nên đi sau, nhưng cũng được Nhân dân chào mừng thân tình. Tình cảm ấy khiến ông ghi nhớ mãi.

Một hình ảnh đặc biệt, khiến ông ấn tượng, đó là có một người đàn ông mặc áo vest trắng, gảy đàn ghi-ta rất lôi cuốn. Về sau, khi về dạy học ở Trường Cao đẳng Sư phạm, ông mới biết đó là Giáo sư, nhạc sĩ Nguyễn Văn Quỳ, tốt nghiệp âm nhạc tại Pháp, là giáo viên dạy nhạc.

“Hôm ấy, Hà Nội đầm ấm mà rạo rực. Mấy chục năm chiến tranh, bao người phải rời xa Thủ đô; giờ được trở về làm chủ thành phố của mình, niềm vui ấy khó tả thành lời. Quanh khu vực Hoàn Kiếm, người chen chặt như nêm. Nhân dân ùa ra tặng hoa chào đón đoàn quân giải phóng. Khắp thành phố, không khí tấp nập, rộn ràng. Từng tốp người nhảy múa ca hát… như trong một bản nhạc đón bình minh tự do. Hình ảnh ấy, giai điệu ấy, trong tôi đến giờ vẫn nguyên vẹn như mới hôm qua”, Đại tá, NGND Nguyễn Trọng Vĩnh xúc động chia sẻ.

Những năm tháng đẹp nhất trong cuộc đời

Đến tháng 11/1954, Nguyễn Trọng Vĩnh được Bộ Giáo dục gọi về khi Hà Nội đang chuẩn bị khai giảng năm học mới. Ông được điều về Sở Giáo dục Hà Nội, tiếp tục làm Bí thư Liên chi đoàn Thanh niên Cứu quốc ngành Giáo dục, thuộc Thành đoàn Hà Nội do ông Vũ Quang làm Bí thư.

Công việc mới còn nhiều bỡ ngỡ nhưng cũng đem lại cho những cán bộ trẻ niềm háo hức. Nguyễn Trọng Vĩnh cùng các đồng chí trong Ban Thanh thiếu niên Thành đoàn Thanh niên Lao động Hà Nội tham gia tiếp quản thanh niên, học sinh trong ngành giáo dục. Trụ sở tạm thời đặt tại Bệnh viện Đồn Thủy trên phố Phạm Ngũ Lão, nơi về sau trở thành cơ quan đối ngoại của Bộ Quốc phòng.

Hàng trăm thanh niên tập trung tại đây, sau đó chia thành từng đội xuống các tuyến phố và trường học. Nhóm của Nguyễn Trọng Vĩnh không phụ trách vận động thanh niên đường phố mà trực tiếp tiếp quản các trường học ở Thủ đô.

Ông nhớ nhất những ngày tiếp quản Trường nữ sinh Đồng Khánh, nay là Trường THCS Trưng Vương, một ngôi trường nổi tiếng ở miền Bắc lúc bấy giờ. Tại đây, ông được giao hướng dẫn cán bộ Đoàn cách thức tập hợp thanh niên. Công việc còn đưa ông đến nhiều trường khác, mỗi nơi để lại những kỷ niệm riêng.

Đến năm 1955, sau khi bộ phận tiếp quản thanh thiếu nhi ở các trường học Thủ đô giải thể, ông và các đồng nghiệp được phân công về làm công tác giáo dục, chủ yếu là ở ngoại thành, đi đến những trường xa nhất.

Tất cả khi ấy đều rất trẻ, chỉ 20 tuổi hoặc hơn một chút. Những giáo viên từ Khu học xá Trung ương được đào tạo bài bản đã mang đến cho các ngôi trường một luồng không khí mới, tươi vui, phấn khởi.

“Đó cũng là những năm tháng đẹp nhất trong cuộc đời của chúng tôi. Khi tôi chia sẻ những điều này, ngày giải phóng Thủ đô đã lùi xa hơn 70 năm. Chúng tôi đều đã tuổi cao sức yếu, có người đã không còn, nhưng tất cả chúng tôi rất tự hào đã góp phần xứng đáng cho sự nghiệp giáo dục Thủ đô. Nhiều người được phong tặng danh hiệu Nhà giáo ưu tú, còn tôi sau đó vinh dự trở thành Nhà giáo nhân dân”, NGND Nguyễn Trọng Vĩnh xúc động.