Hình ảnh những người hát xẩm hầu hếtlà bị khiếm thị, dắt díu nhau thành các nhóm nhỏ với cây đàn nhị trêntay và những lời ca lay động lòng người, dường như khó phai mờ trong kíức của người dân Hà Nội.
Ông Tổ nghề hát xẩm
Nhạc sĩ Thao Giang, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa Âm nhạc Nghệ thuậtViệt Nam cho biết: "Theo truyền thuyết ghi lại nghề hát xẩm ra đời từthời nhà Trần cách đây hơn 700 năm, ông tổ nghề là Thái tử Trần QuốcĐĩnh. Trước đó Trần Quốc Đĩnh và anh trai Trần Quốc Toán xảy ra mẫuthuẫn trong quá trình phân chia quyền lực. Thái tử Trần Quốc Đĩnh bị anhtrai dụ vào rừng sâu rồi dùng chiếc gương soi vào mắt, chiếc gương phátra độc tố khiến mắt của Thái tử bị mù. Trần Quốc Đĩnh bỏ em trai giữarừng thiêng nước độc".
Thương xót cho số phận của Thái tử Quốc Đĩnh, thần linh đã ban cho nghềca hát để kiếm sống. Ông đi khắp nơi để hát, được người dân yêu mến.Tiếng tăm của chàng trai hát hay đàn giỏi vang xa tới tận triều đình.Vào một mùa xuân ngày 22/2 âm lịch, vua cho mời Quốc Đĩnh vào cung nhưngông đã từ chối và nguyện đi khắp dân gian dạy nghề hát xẩm cho nhữngngười khiếm thị kiếm kế sinh nhai. Từ đó ngày 22/2 âm lịch được xem làngày giỗ tổ nghề hát xẩm.
Tưởng chừng hát xẩm ở Hà Nội bị "tuyệt chủng", nhưng nhờ có sự đam mêxẩm, nhạc sĩ Thao Giang đã làm sống dậy môn nghệ thuật này. "Tôi yêuthích hát xẩm từ nhỏ, giờ muốn khôi phục lại bộ môn nghệ thuật này. Hátxẩm ở Hà Nội nó gắn liền trên những chuyến tàu điện. Những người hát xẩmđa số bị khiếm thị, vợ dắt chồng, con dắt cha đi hát. Họ mang theochiếc nhị để kéo, chiếc chậu đồng để đệm nhạc và để đựng tiền khách trả.Những bài hát họ tự sáng tác nhưng với âm thanh réo rắt, lời ca thathiết trữ tình khiến người nghe say đắm", nhạc sĩ Thao Giang cho biết.
| Gánh hát xẩm từ thời Pháp thuộc. |
"Trùm xẩm" và 12 bà vợNhạc sĩ Thao Giang cho hay, thế kỷ XX là thời kỳ thịnh vượng nhất củahát xẩm. Hát xẩm được người dân rất thích thú và trọng dụng. Các bài hátxẩm không còn mang tính giải trí đơn thuần mà còn kêu gọi mọi người đấutranh giành độc lập dân tộc, phản ảnh cảnh lầm than của người dân dướiách cai trị của thực dân Pháp. Nhà sử học Dương Trung Quốc nói rằng, hátxẩm còn tham gia trong hoạt động kinh tế. Những "nghệ sĩ" hát xẩm đãsáng tác ra các bài hát ca ngợi nhà kinh tế Bạch Thái Bưởi, đả kích bọntư bản phương Tây.Nhạc sĩ Thao Giang đã từng gặp nhiều người hát xẩm trên tàu điện Hà Nội.Trong đó có một người đàn ông khiếm thị, nhưng nổi danh cả vùng đấtkinh kỳ nhờ khả năng đàn hay hát xẩm giỏi. "Tôi rất may mắn được gặp ôngNguyễn Văn Nguyên, mọi người đặt biệt danh cho ông là "trùm xẩm". Nhữngbài hát xẩm của ông không giống bất kỳ ai, ông tự sáng tác cả phần nhạcvà lời. Mỗi khi nghe ông hát mọi người rất mê mẩn, nghe cả ngày khôngbiết chán. Tài năng âm nhạc của ông đã thu phục trái tim nhiều người congái. Ông Nguyên có tới 12 bà vợ, hơn chục người con. Nhờ đi hát xẩm màông mua được nhà cho vợ con ở", nhạc sĩ Thao Giang kể.Tiếc rằng sau khi nhạc sĩ Thao Giang đi du học ở nước ngoài về, tìm lạiông "trùm xẩm" đó nhưng không ai biết tung tích. Những năm 60 thế kỷtrước có thời gian chính quyền bài xích hát xẩm, vì cho rằng nó phátsinh hoạt động ăn mày, ăn xin gây mất trật tự xã hội nên đã dẹp bỏ. Nhạcsĩ Thao Giang cũng nghe thông tin con cháu của cụ "trùm xẩm" Nguyên vẫnsinh sống ở Hà Nội, nhưng không biết tìm họ ở đâu.
