Cuối thế kỷ 11, quan hệ giữa Đại Việt và nhà Tống ngày càng căng thẳng. Triều đình phương Bắc dưới thời Tống Thần Tông nuôi tham vọng Nam tiến, đồng thời ráo riết chuẩn bị quân sự tại các châu Ung, Khâm, Liêm – những căn cứ tiền tiêu sát biên giới Đại Việt. Các hoạt động điều binh, tích trữ lương thảo và xây dựng phòng tuyến cho thấy nguy cơ chiến tranh là điều khó tránh khỏi. Trong bối cảnh đó, triều đình nhà Lý đứng trước một lựa chọn khó khăn, chờ đợi và phòng thủ, hay ra tay trước để phá thế chuẩn bị của đối phương.

Người đưa ra câu trả lời dứt khoát là Lý Thường Kiệt. Ông không chỉ là một võ tướng mà còn là nhà chiến lược sắc sảo, hiểu rõ tương quan lực lượng giữa hai bên. Đại Việt tuy có kinh nghiệm chiến đấu nhưng khó có thể chống đỡ lâu dài nếu để quân Tống chủ động tấn công với lực lượng vượt trội. Vì vậy, ông đề xuất một kế hoạch táo bạo, tấn công phủ đầu, phá tan các căn cứ hậu cần của đối phương trước khi họ kịp xuất quân.

Năm 1075, chiến dịch bắt đầu. Quân Đại Việt chia làm hai cánh, một đường bộ do Lý Thường Kiệt chỉ huy, một đường thủy do Tông Đản dẫn đầu. Mục tiêu là đánh thẳng vào ba châu Ung, Khâm, Liêm – trung tâm quân sự và hậu cần của nhà Tống ở khu vực phía Nam. Đây là một quyết định chưa từng có tiền lệ trong lịch sử Đại Việt, thay vì phòng thủ trong lãnh thổ, quân ta chủ động tiến công sâu vào đất địch.

Các mũi tiến công diễn ra nhanh chóng và hiệu quả. Khâm Châu và Liêm Châu lần lượt bị đánh chiếm, phá hủy kho tàng và cơ sở quân sự. Nhưng mục tiêu quan trọng nhất vẫn là Ung Châu – nơi tập trung lực lượng lớn của quân Tống. Thành Ung Châu được phòng thủ kiên cố, do tướng Tô Giám trấn giữ. Cuộc vây hãm kéo dài nhiều tuần, trở thành một trong những trận công thành lớn nhất trong lịch sử khu vực.

Quân Đại Việt áp dụng nhiều biện pháp công thành quyết liệt, từ đào hầm, đắp lũy đến sử dụng hỏa công. Cuối cùng, thành bị hạ. Tô Giám tự sát và Ung Châu rơi vào tay quân Đại Việt. Sự kiện này không chỉ là một chiến thắng quân sự mà còn là cú đánh mạnh vào hệ thống phòng thủ của nhà Tống. Toàn bộ tuyến hậu cần phía Nam bị phá vỡ, khiến kế hoạch xâm lược của đối phương bị trì hoãn nghiêm trọng.

Sau khi hoàn thành mục tiêu phá hủy năng lực quân sự của đối phương, quân Đại Việt chủ động rút lui, tránh đối đầu trực diện với lực lượng lớn hơn của nhà Tống. Đây là điểm thể hiện rõ tư duy chiến lược của Lý Thường Kiệt, đánh nhanh, đánh mạnh, đạt mục tiêu rồi rút lui, không sa vào thế bị động.

Hiệu quả của chiến dịch nhanh chóng được thể hiện. Năm 1076, khi quân Tống chính thức tiến đánh Đại Việt, họ đã không còn lợi thế hậu cần như trước. Dù vẫn huy động được lực lượng lớn, nhưng việc thiếu chuẩn bị đầy đủ khiến chiến dịch của họ gặp nhiều khó khăn. Lý Thường Kiệt tiếp tục phát huy chiến thuật phòng ngự chủ động để giành chiến thắng, tiêu biểu là trận sông Như Nguyệt, nơi quân Đại Việt chặn đứng bước tiến của đối phương.

Nhìn từ góc độ quân sự, chiến dịch Ung Châu có thể được xem là một trong những ví dụ điển hình nhất về chiến lược “đánh phủ đầu” trong lịch sử thế giới. Thay vì bị động chờ địch, Lý Thường Kiệt đã chủ động phá thế, buộc đối phương phải chiến đấu trong điều kiện bất lợi. Đây là tư duy đặc biệt nhạy bén trong việc đánh giá tình hình và đưa ra quyết định.

Không thể phủ nhận rằng chiến dịch Ung Châu đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ độc lập của Đại Việt. Nó không chỉ làm suy yếu đối phương mà còn nâng cao vị thế của quốc gia trên trường khu vực. Từ một nước nhỏ ở phương Nam, Đại Việt đã chứng tỏ khả năng chủ động và quyết đoán trong mối quan hệ với các thế lực lớn.

Quan trọng hơn, chiến dịch này để lại một bài học lâu dài về tư duy chiến lược. Trong nhiều giai đoạn lịch sử sau này, từ thời Trần đến thời Lê, tinh thần chủ động, linh hoạt trong chiến tranh vẫn được kế thừa và phát huy. Ung Châu vì thế không chỉ là một trận đánh, mà là một dấu mốc trong sự phát triển của nghệ thuật quân sự Việt Nam.

Nhìn lại, quyết định của Lý Thường Kiệt không phải là hành động liều lĩnh, mà là kết quả của sự tính toán kỹ lưỡng. Ông hiểu rằng trong một cuộc đối đầu không cân sức, việc nắm quyền chủ động có thể quyết định thắng bại. Chính sự táo bạo ấy đã tạo nên một chiến dịch “vô tiền khoáng hậu”, ghi dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc.

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Sĩ Liên biên soạn.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn.

Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim biên soạn.