Năm 1975, trong quá trình xây dựng trạm radar tại núi Phượng Hoàng, thành phố Kinh Châu, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật một khu mộ cổ có niên đại từ thời Tây Hán. Trong số những ngôi mộ được phát hiện, mộ số 168 trở thành phát hiện đặc biệt quan trọng khi bên trong chứa một thi thể nam giới còn được bảo tồn đáng kinh ngạc sau hơn hai thiên niên kỷ.
Khu vực núi Phượng Hoàng vốn nằm gần cố đô Dĩnh của nước Sở thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Đây từng là nơi tập trung nhiều cư dân và tầng lớp quý tộc, vì vậy khu vực này có mật độ di tích mộ táng khá dày. Trước khi công trình quân sự được triển khai, cơ quan quản lý di tích đã yêu cầu khảo sát và khai quật khảo cổ nhằm bảo vệ các di vật nằm dưới lòng đất.
Mộ số 168 được xác định là một ngôi mộ thời Tây Hán, có cấu trúc gồm đường xuống mộ, hố huyệt và khu vực đặt quan quách. Phần quan quách nằm sâu khoảng 8 m dưới mặt đất. Bên trong, hệ thống quách gỗ được chia thành ba khu vực chính gồm gian đầu, gian bên và gian đặt quan tài. Cách bố trí này mô phỏng không gian sinh hoạt của người đã khuất, đồng thời dành chỗ cho nhiều đồ tùy táng.
Khi mở phần nắp quách bên ngoài, các nhà khảo cổ bất ngờ phát hiện nước tích tụ bên trong. Dù môi trường ngập nước khiến việc khai quật trở nên phức tạp, nhóm nghiên cứu vẫn thu hồi được hơn 500 hiện vật. Trong đó có nhiều đồ sơn mài tinh xảo, vật dụng sinh hoạt, mô hình xe ngựa, thuyền và các đồ tùy táng bằng gỗ, tre, gốm, đồng cùng ngọc đá.
Điều khiến giới chuyên môn đặc biệt chú ý xuất hiện khi quan tài được mở. Thi thể bên trong là một người đàn ông, da có màu đỏ sẫm, nhiều mô mềm vẫn giữ được độ đàn hồi và các khớp còn tương đối linh hoạt. Những đặc điểm này rất hiếm gặp đối với một thi thể đã nằm dưới lòng đất hơn 2.000 năm.
Các chuyên gia y học tham gia kiểm tra xác định người chết là nam giới, cao khoảng 1,68 m, nặng khoảng 52 kg. Nhiều bộ phận cơ thể vẫn được bảo tồn tốt, bao gồm răng, xương và một số cơ quan nội tạng. Phát hiện này cung cấp tư liệu quý cho nghiên cứu khảo cổ học, nhân chủng học và y học cổ đại.
Một chi tiết quan trọng khác là con dấu bằng ngọc màu trắng đục được tìm thấy trong miệng thi thể. Trên mặt dấu có khắc chữ triện "Toại". Ban đầu, giới nghiên cứu đặt câu hỏi liệu đây có phải tên của người đã khuất hay không. Câu trả lời dần được hé lộ khi một thẻ tre có nội dung đặc biệt được tìm thấy trong mộ.
Thẻ tre gồm 67 chữ, ghi lại thông tin về một người tên Toại, thuộc tầng lớp có tước hiệu Ngũ Đại phu, quê ở khu vực Thị Dương, huyện Giang Lăng. Nội dung văn bản cho biết quan huyện Giang Lăng gửi thông báo đến một viên quan dưới âm phủ, trình bày rằng người tên Toại đã qua đời và mang theo 28 nam nô, 18 nữ tỳ, hai xe nhẹ cùng một xe bò.
Văn bản này được giới nghiên cứu gọi là “cáo địa thư”, tức văn thư thông báo gửi đến thế giới bên kia. Đây không đơn thuần là một bức thư thông thường mà phản ánh quan niệm của người xưa về việc người chết tiếp tục sinh hoạt và chịu sự quản lý của một hệ thống quan chức ở cõi âm. Người sống sử dụng hình thức văn bản hành chính quen thuộc để thông báo về thân phận, tài sản và những người đi theo người đã khuất.
Đặc biệt, dòng ghi niên đại trên thẻ tre giúp xác định thời điểm an táng là tháng 5 năm thứ 13 dưới triều Hán Văn Đế, tương ứng năm 167 trước Công nguyên. Nhờ đó, danh tính và niên đại của chủ nhân ngôi mộ được làm sáng tỏ hơn. Tước Ngũ Đại phu cũng cho thấy chủ nhân ngôi mộ thuộc tầng lớp có địa vị nhất định trong xã hội đương thời, dù nghề nghiệp chi tiết cụ thể của ông vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn.
Trong khu vực quách, các nhà khảo cổ tìm thấy nhiều nhóm hiện vật liên quan đến ăn uống, trang phục, sinh hoạt, công việc và nghi lễ. Đáng chú ý là sự xuất hiện của đồ sơn mài, đồ gốm, vật dụng bằng đồng, tre và gỗ. Những hiện vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh trình độ chế tác thủ công của cư dân vùng Kinh Sở thời kỳ đầu nhà Hán.
Nhóm đồ ăn uống khá phong phú, gồm khay, hộp đựng thức ăn, chén uống rượu, bình chứa và các dụng cụ phục vụ bữa ăn. Một số đồ sơn mài được chế tác thành bộ, có kích thước khác nhau để đựng hoặc phân chia thực phẩm. Các nhà nghiên cứu còn phát hiện xương bò, xương gà và hạt kê trong những vật chứa bằng tre. Một số ống tre có chữ ghi tên các loại gia vị như muối, giấm và nước sốt thịt. Điều đó cho thấy người xưa không chỉ đưa đồ dùng xuống mộ mà còn chuẩn bị cả thực phẩm và gia vị, nhằm duy trì hình ảnh một cuộc sống tương tự khi còn sống.
Trang phục và đồ trang sức cũng cung cấp nhiều thông tin về chủ nhân ngôi mộ. Trong quan tài có quần áo, giày và tất bằng vải gai; ngoài ra còn tìm thấy những mảnh vải lụa và gấm. Các phụ kiện như móc thắt lưng và ngọc bích cho thấy người chết được chuẩn bị trang phục tương đối đầy đủ. Sự kết hợp giữa vải gai và lụa cũng phản ánh việc sử dụng nhiều loại chất liệu dệt trong xã hội Tây Hán.
Một nhóm hiện vật khác liên quan đến công việc và sinh hoạt cá nhân gồm nghiên mực, bút, mực, hộp đựng bút, dao nhỏ, thẻ gỗ trống, dụng cụ tính toán, cân và quả cân. Đặc biệt, trong một hộp tre còn có 101 đồng tiền bán lạng. Những vật dụng này gợi ý chủ nhân ngôi mộ có khả năng tiếp xúc với hoạt động ghi chép, tính toán hoặc quản lý tài sản. Tuy nhiên, chỉ dựa vào đồ tùy táng chưa thể xác định chính xác nghề nghiệp của ông.
Một trong những nhóm hiện vật đáng chú ý nhất là các hình nhân gỗ và mô hình phương tiện. Theo tư liệu do Bảo tàng Kinh Châu giới thiệu, thẻ tre trong mộ ghi người tên Toại mang theo 28 nam nô và 18 nữ tỳ, tổng cộng 46 người. Đáng chú ý, số lượng này tương ứng với 46 hình nhân gỗ được tìm thấy trong khu vực quách.
Các hình nhân được chạm khắc từ gỗ nguyên khối, thể hiện nhiều tư thế và vai trò khác nhau. Có tượng nữ hầu đứng khoanh tay, tượng nữ cầm đồ vật, tượng nam mang kiếm, người cầm nông cụ, người cưỡi ngựa và người điều khiển xe. Một số hình nhân còn được bố trí cùng mô hình xe ngựa, xe bò và thuyền.