Dịp đầu năm học, những câu chuyện liên quan sách giáo khoa, trong đó có các tác phẩm được đưa vào chương trình giảng dạy nhận được sự quan tâm từ dư luận. Bài thơ "Bắt nạt" của Nguyễn Thế Hoàng Linh, thuộc bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống tiếp tục nhận nhiều ý kiến trái chiều.

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, PGS.TS, nhà phê bình văn học Vũ Nho cho biết, ông chỉ đọc bài thơ khi tác phẩm được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn 6 và nhận thấy có nhiều ý kiến khác nhau về bài thơ. Sau khi đọc các bài viết, trao đổi của tác giả và những người đánh giá tác phẩm, ông đưa ra quan điểm của mình nhằm góp thêm một góc nhìn để giáo viên, học sinh và bạn đọc tham khảo.

Ý tưởng giáo dục tốt nhưng cách thể hiện chưa thành công

Theo PGS.TS Vũ Nho, bắt nạt là câu chuyện đã tồn tại từ lâu trong đời sống. Kẻ mạnh bắt nạt kẻ yếu, “ma mới” bắt nạt “ma cũ”, đó là hành vi cậy thế, cậy quyền, cậy sức để dọa dẫm, khiến người khác sợ hãi và phải làm theo ý mình.

Hành động bắt nạt dù với bất cứ hình thức nào, dù với bất cứ lí do gì, trong cộng đồng đều nhất trí coi là hành động xấu, đáng phê phán, đáng lên án.

Vì vậy, việc nhắc nhở học sinh rằng bắt nạt là hành vi xấu, không nên bắt nạt người khác là cần thiết và có ý nghĩa giáo dục. Thay vì bắt nạt, trẻ có thể làm những việc vui vẻ, bổ ích như hát, nhảy hip hop...

“Đó là những ý tưởng rất tốt. Chê hành vi bắt nạt là cần, là có tính giáo dục”, PGS.TS Vũ Nho khẳng định. Tuy nhiên, theo nhà phê bình văn học Vũ Nho, việc triển khai ý tưởng này thành bài thơ “Bắt nạt” đã không thành công.

Lý do thứ nhất, theo PGS Vũ Nho, “Bắt nạt” là một bài vè có vần, có nhịp, nhưng mọi thứ đã nói “trắng phớ” cả ra rồi, như là lời kêu gọi, lời hô hào, không có hình ảnh nào trong những câu này:

“ Bắt nạt là xấu lắm

Đừng bắt nạt, bạn ơi

Bất cứ ai trên đời

Đều không cần bắt nạt”

Thứ hai, nhà phê bình cho rằng việc đưa hình ảnh “mù tạt” vào các câu “Sao không ăn mù tạt/ Đối diện thử thách đi?/ Thử kẻ yếu làm gì/ Sao không trêu mù tạt?” là không phù hợp, thậm chí “tùy tiện”.

“Ăn mù tạt” là đối diện thử thách, “Trêu mù tạt” lại là thử sức với kẻ mạnh ư? Cái món mù tạt, hạt cải cay bỗng dưng được đưa vào để thách kẻ bắt nạt, thật tùy tiện theo kiểu đồng dao dở”, ông Nho nhận xét.

Theo ông Nho, việc đưa ra lời khuyên coi như là không cần bắt nạt ở mọi chỗ, mọi nơi, nhưng không theo một mạch lạc nào.

“ Đừng bắt nạt người lớn

Đừng bắt nạt trẻ con

Đừng bắt nạt nước khác

Trên khắp trái đất tròn

Đừng bắt nạt mèo, chó

Đừng bắt nạt cái cây

Đừng bắt nạt ai cả

Vì bắt nạt dễ lây”

Theo nhà phê bình Vũ Nho, trẻ con làm sao mà bắt nạt người lớn được, lại còn các nước. Đây là khuyên người lớn hay khuyên trẻ con? Rồi lại khuyên trẻ con ( và có thể cả người lớn) không bắt nạt mèo, chó, cái cây và cả con người. Và cái lí cho lời khuyên thì thật ngô nghê, kì quặc: “Vì bắt nạt dễ lây”! Chả lẽ vì “dễ lây” mà người ta phải ngừng, dừng, đừng, thôi, chấm dứt bắt nạt sao?

Và kết thúc thì lại không hợp lý:

“Bạn nào bắt nạt bạn

Cứ đưa bài thơ này

Bảo nếu cần bắt nạt

Thì đến gặp tớ ngay”

Tưởng là tớ có phép màu gì, hóa ra chỉ là anh chàng chịu bắt nạt nhiều rồi, bị bắt nạt quen rồi. Gặp anh, ngỡ là được giải cứu, được bênh vực, được trừng phạt kẻ bắt nạt. Nhưng không phải. Té ra: “Cứ đến bắt nạt tớ/Bị bắt nạt quen rồi”. Hóa ra anh chàng cũng chả có cách nào, chả có “võ” gì. Chỉ là hứng chịu bắt nạt thay cho bạn, bởi anh ta quen bị bắt nạt.

Và cuối cùng, lý do “vẫn không thích bắt nạt “, là “vì bắt nạt rất hôi!. “Vòng vo Tam quốc một hồi chẳng thêm được điều gì mới. Mở đầu đã bảo ‘Bắt nạt là xấu lắm’, kết thúc thì ‘bắt nạt rất hôi”, ông Nho nhận xét.

Từ những phân tích trên, ông cho rằng "Bắt nạt" có ý tưởng giáo dục đáng hoan nghênh nhưng xét về phương diện nghệ thuật, đây là “một bài vè vụng”.

“Mà trong lẽ phải có người, có ta”

Dù vậy, PGS.TS Vũ Nho cho rằng cũng không nên chỉ trích tác giả hay người tuyển chọn một cách nặng nề. Người tuyển chọn có thể nhìn thấy mục đích giáo dục phù hợp với học sinh, trong khi việc một tác phẩm được lựa chọn vẫn có thể tiếp tục nhận những đánh giá khác nhau.

Theo ông, tranh luận về một bài thơ, người khen và người chê là chuyện bình thường. Điều quan trọng là cần lắng nghe các ý kiến khác nhau để tìm ra điều hợp lý.

Ông cũng cho rằng, việc đưa ra nhận xét của mình chỉ là từ cảm thụ cá nhân. Người đồng tình hay phản đối đều đáng được tôn trọng, bởi “có đọc kỹ, người ta mới phản đối”.

“Tôi vẫn tin vào cụ Nguyễn Du khi cụ tổng kết: “Mà trong lẽ phải có NGƯỜI, có TA”, nhà phê bình Vũ Nho chia sẻ.