![]() |
| Bờ hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội năm 1986. Bên phải là nhà chờ của bến tàu điện bờ hồ. Tấm áp-phích treo trên cột điện có nội dung "Hội chợ xuân 1986". Ảnh: Diligam_te Flickr. |
![]() |
| Học sinh xếp hàng vào Nhà hát Lớn để xem biểu diễn ca nhạc. |
- Thưa GS Nguyễn Hữu Việt Hưng, theo ông những bất cập nổi bật trong việc đào tạo tiến sĩ ở Việt Nam hiện nay là gì?
GS Nguyễn Hữu Việt Hưng: Nền giáo dục đại học nước ta còn chạy theo những trào lưu nhất thời, chưa bình tâm, an nhiên, tự tại theo đuổi những việc của chính ta.
Nhiều thầy hướng dẫn và nghiên cứu sinh (NCS) trong một số ngành còn chưa biết thế nào là một luận án tiến sĩ. Những đầu đề luận án mà dân mạng cười nhạo đều giống những báo cáo hành chính, không có sáng tạo gì. Những người thầy và NCS như thế đã mất hết lòng tự trọng, mất khả năng lao động tử tế.
Một lý do quan trọng là việc chúng ta đã dịch Doctor của phương tây thành Tiến sĩ. (Nghe cứ như đùa.) Doctor là học vị cao nhất mà các đại học phương tây cấp cho người lao động sáng tạo, có phát hiện mới, chưa từng được biết, về một lĩnh vực nào đó. Còn Tiến sĩ ở những nước phương đông theo Nho giáo là học vị cao nhất mà nhà nước phong kiến cấp cho những người hiểu biết, văn hay chữ tốt, có thể làm quân sư hay thư lại trong hệ thống hành chính quốc gia. Doctor và Tiến sĩ chỉ có một điểm chung, chúng cùng là học vị cao nhất của xã hội sản sinh ra chúng. Một bên, Doctor đòi hỏi sáng tạo, không đòi hỏi biết nhiều, bên kia Tiến sĩ không cần sáng tạo, mà cần hiểu biết rộng. Sự vênh nhau như thế là sai lầm chết người trong hệ thống đào tạo tiến sĩ hiện nay.
Trong lịch sử nước ta, có thời (như thời Nguyễn Trãi), Tiến sĩ từng được gọi là Thái học sinh (Học sinh cỡ lớn/cao cấp). Ở phương Tây, học vị tiến sĩ đánh dấu điểm khởi đầu sự nghiệp khoa học. Ở phương Đông, học vị tiến sĩ thường đánh dấu điểm kết thúc quãng đời đi học.
Nếu chúng ta vẫn dịch Doctor thành Tiến sĩ (hàm nghĩa có sáng tạo), thì văn bằng của người hiểu biết rộng, chỉ cần học nhiều chứ không đòi hỏi sáng tạo, nên được gọi khác đi, chẳng hạn là Học sĩ. Như thế, sẽ có hai văn bằng cao, không so sánh được với nhau, là Tiến sĩ (đòi hỏi sáng tạo) và Học sĩ (đòi hỏi học rộng, không cần sáng tạo). Những luận án tiến sĩ mà thiên hạ vẫn cười trên mạng gần đây nên được hiểu là luận án Học sĩ.
- Theo ông, làm thế nào để việc học tiến sĩ quay về đúng ý nghĩa của nó, rằng đây là nhu cầu tự thân của mỗi người?
GS Nguyễn Hữu Việt Hưng: Việc đào tạo tiến sĩ vừa là đòi hỏi tự thân của người đi học, vừa là nhu cầu của xã hội.
Chỉ các định chế khoa học (các đại học, các viện nghiên cứu) mới cần các tiến sĩ. Những người lãnh đạo/quản lý xã hội, nếu đòi hỏi bằng cấp, thì đó phải là bằng Học sĩ (chỉ là một cấp học, không đòi hỏi sáng tạo).

Nếu chúng ta chưa đặt ra được một học vị mới (Học sĩ) chỉ yêu cầu học rộng, không yêu cầu sáng tạo, thì hãy tách riêng việc có bằng tiến sĩ với việc làm lãnh đạo bằng cách bãi bỏ ưu tiên chọn lãnh đạo có bằng tiến sĩ. Điều này rất then chốt.
Rất nhiều người vội vã kiếm cho được học vị tiến sĩ, để mau chóng trở thành (hay củng cố vị trí) lãnh đạo. Không ít người trong số đó đã tham nhũng, mà nhanh giàu nhất hiện nay là tham nhũng đất đai. Nhiều người như vậy đã phải ngồi nhà đá.
Vậy nên, một trong những cách cứu vãn sự đào tạo tiến sĩ là hợp lý hoá chính sách đất đai. Ngoài ra, muốn để cho những lỗ hổng về chính sách không làm hỏng sự đào tạo tiến sĩ, thì phải cương quyết bãi bỏ ưu tiên chọn lãnh đạo có bằng tiến sĩ.
- Còn để dẹp nạn tiến sĩ “lởm”, cần thay đổi và thực hiện những điều gì thưa ông?
GS Nguyễn Hữu Việt Hưng: Nếu việc có bằng tiến sĩ không được ưu tiên trong tuyển chọn lãnh đạo, thì người ta không chen nhau làm tiến sĩ nữa. Nhu cầu làm luận án tiến sĩ giảm. Chất lượng tiến sĩ khi đó là chuyện riêng của giới học thuật.
Việc người làm lãnh đạo có thực sự cần văn bằng Học sĩ (chỉ cần học rộng biết nhiều) hay không là vấn đề do xã hội quyết định. Nhớ rằng, trên thế giới chỉ có bằng Thạc sĩ (Master) không đòi hỏi kết quả nghiên cứu mới, còn bằng Doctor chắc chắn phải có. Nhằm mục tiêu hội nhập quốc tế, sự đào tạo tiến sĩ cần học theo các nước có nền khoa học tiên tiến. Tuyệt nhiên không “vẽ rắn thêm chân”. Chẳng hạn, không thể đòi hỏi người dự tuyển NCS phải có bài báo khoa học. Chuyện này chỉ khuyến khích thị trường mua bán bài báo. Hội đồng bảo vệ luận án là do thầy hướng dẫn mở và mời, thầy hướng dẫn đương nhiên là Chủ tịch Hội đồng. Việc mời ai tham gia hội đồng là việc của thầy hướng dẫn. Chấm dứt việc không cho người hướng dẫn là một thành viên của hội đồng.
Để cho văn bằng tiến sĩ của ta cũng xứng với văn bằng các nước tiên tiến, cần có công bố quốc tế. Khi mà cả thầy hướng dẫn lẫn NCS trong một số chuyên ngành không còn lòng tự trọng, (cũng có thể họ chưa từng biết một luận án tiến sĩ phải thế nào), thì việc bắt buộc có công bố quốc tế hiển nhiên là một lối thoát. Do các yếu tố lịch sử, do sự cống hiến của một số yếu nhân, một số ngành ở nước ta, chẳng hạn Toán học, đã có công bố quốc tế trong mỗi luận án tiến sĩ.
Có người nói KHXH rất khó công bố quốc tế. Họ viện dẫn đặc thù của chuyên ngành. Có đúng thế không? Thật ra, các nghiên cứu nghiêm túc về CNXH được chào đón tại nhiều tạp chí. Gần đây, công bố quốc tế trong KHXH tăng một cách ấn tượng.

Nếu thế hệ trước công bố quốc tế tốt, thì họ sẽ truyền thụ được chuyện đó cho các thế hệ sau.
Việc đòi hỏi luận án tiến sĩ phải có công bố quốc tế có thể đi ngược với việc ở các nước hàng đầu về khoa học (Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Ý, Nhật...), có nhiều NCS khi bảo vệ tiến sĩ chưa có bài báo khoa học nào. Nếu sau này người ấy không công bố được (chẳng hạn vì phát hiện ra luận án sai) thì sao? Thì uy tín khoa học của thầy hướng dẫn bị sứt mẻ, và tiến sĩ mới ấy không bao giờ xin được một vị trí khoa học (giảng viên hay nghiên cứu viên). Nếu thầy hướng dẫn không ngại uy tín bị sứt mẻ, vì không còn lòng tự trọng, và tiến sĩ mới đã có nơi làm việc trước khi thành tiến sĩ, thì sao? Nếu người ta quyết xé rào, và nếu họ lại được các đồng nghiệp trong hội đồng ủng hộ thì... không rào cản pháp luật nào ngăn được họ. Khi đó cần đến sự răn đe của đạo đức và tôn giáo. Nếu cả đạo đức và tôn giáo cũng vô nghĩa với họ thì sao? Khi đó, rất có thể chúng ta phải ... làm lại từ đầu.
Mục tiêu cơ bản là tĩnh tâm và kiên định xây dựng một nền đại học tử tế, trong đó tiến sĩ phải ra tiến sĩ. Những phát kiến, đóng góp của mỗi luận án tiến sĩ phải có tính nguyên thủy/độc đáo và có ý nghĩa.
Mọi điều luật đều do con người đặt ra. Đặt ra được thì họ cũng lách qua được. Cho nên những việc quan trọng phải được trao vào tay những người có lòng tự trọng. Sự đào tạo tiến sĩ chỉ diễn ra tử tế trong một xã hội căn bản là sự tử tế.
3 cây cảnh giống như một lớp bảo vệ nhẹ nhàng, bền bỉ, ngày ngày tỏa hương, làm sạch không khí, khiến ngôi nhà trở nên trong lành và an yên hơn.
Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy, Thìn có vận trình nổi bật nhưng tâm trạng dễ bất ổn, một phút thiếu kiềm chế khiến mọi thứ gặp rắc rối.
Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy, Dậu nên mềm mỏng trong giao tiếp, tránh thể hiện quan điểm quá cứng rắn khiến đồng nghiệp khó chịu.
Theo tử vi 12 cung hoàng đạo 19/11, tài chính của Kim Ngưu tương đối khả quan, nhưng bạn nên tránh cho vay tiền khi chưa nắm rõ hoàn cảnh của đối phương.
Năm 1982, một nông dân tình cờ nhặt được mảnh kim giản trong khe đá Tung Sơn (Trung Quốc), mở ra bí mật gắn với Võ Tắc Thiên.
Hang động chứa quặng vàng, công cụ khai thác và hài cốt người ở Chiết Giang (Trung Quốc) hé lộ phần nào cuộc sống khắc nghiệt của thợ mỏ thời xưa.
Đồng Tháp không chỉ nổi tiếng với những cánh đồng sen bạt ngàn, mùa nước nổi và cảnh sắc miền Tây yên bình mà còn sở hữu nền ẩm thực đậm đà bản sắc.
Theo tử vi 12 cung hoàng đạo 20/11/2026, trong công việc, Cự Giải hãy giữ thái độ bình tĩnh và tránh để chuyện cá nhân ảnh hưởng đến hiệu quả chung.
Không cần sống hoàn toàn dưới nước, loài cá kỳ lạ này có thể bò trên bùn, leo rễ đước và săn mồi ngay trên cạn.
Vì sao các nhà khoa học vẫn có thể tìm hiểu thành phần không khí của những hành tinh xa xôi cách Trái Đất hàng trăm năm ánh sáng?
Có những ranh giới trong vũ trụ mà một khi vượt qua, con người không thể quay lại, thậm chí không thể gửi đi một tín hiệu ánh sáng.
Không có mắt, tai hay hệ thần kinh, nhưng một số loài thực vật dường như vẫn nhận biết được những cá thể có quan hệ huyết thống với chúng.
Tháng 11 đến tháng 3 năm sau là thời điểm cải ngồng bước vào mùa thu hoạch. Rau chứa lượng canxi đáng chú ý, nhiều vitamin, khoáng chất có lợi cho sức khỏe.
Theo tử vi 12 cung hoàng đạo 20/11/2026, trong công việc, Cự Giải hãy giữ thái độ bình tĩnh và tránh để chuyện cá nhân ảnh hưởng đến hiệu quả chung.
Trong thế giới khủng long, có những chiếc mào kỳ dị đến mức khiến chúng ta liên tưởng đến những sinh vật bước ra từ một bộ phim khoa học viễn tưởng.
Hình khắc bò Tây Tạng trên chiếc gương đồng cổ giúp giới khảo cổ giải mã kỹ thuật chế tác và mạng lưới giao lưu văn hóa cách đây hơn 2.000 năm.
Quan sát cấu trúc plasma dạng sợi quanh vết đen Mặt trời cho thấy chuyển động của chúng có mối liên hệ với sóng từ âm chậm lý giải cách năng lượng truyền đi.
Thay vì sử dụng bóng đèn điện, liệu một ngày nào đó con người có thể thắp sáng nhà cửa bằng những sinh vật tự phát quang?
Không giống những thanh kiếm thông thường, vũ khí Ấn Độ này có thiết kế đặc biệt khiến lưỡi thép trở thành phần nối dài của cánh tay người cầm.
Di chỉ Tiêu Gia ở Sơn Đông (Trung Quốc) hé lộ thành cổ tiền sử hơn 5.000 năm tuổi, với hệ thống tường thành, hào nước và những ngôi mộ phân cấp rõ rệt.
Xem tử vi hàng ngày, tử vi 12 con giáp hôm nay cho thấy, Dậu nên mềm mỏng trong giao tiếp, tránh thể hiện quan điểm quá cứng rắn khiến đồng nghiệp khó chịu.
Ngôi mộ quý tộc thời Xuân Thu tại Sơn Tây (Trung Quốc) chứa hàng nghìn cổ vật, 16 cỗ xe và 46 bộ hài cốt ngựa, hé lộ quyền lực của dòng họ Triệu.
Từ lễ khai tâm đến tục chúc Tết thầy, người Việt xưa đã thực hành nhiều phong tục thể hiện đạo lý tôn sư trọng đạo.
Không cần lưỡi sắc hay mũi nhọn, một cây chùy khiến đối thủ khiếp sợ trên chiến trường Nhật Bản xưa bằng sự đồ sộ của mình.
Ít ai ngờ rằng giữa những tòa nhà chọc trời và dòng xe tấp nập Singapore lại tồn tại một quần thể rái cá hoang dã sinh sôi mạnh mẽ đến vậy.
3 cây cảnh giống như một lớp bảo vệ nhẹ nhàng, bền bỉ, ngày ngày tỏa hương, làm sạch không khí, khiến ngôi nhà trở nên trong lành và an yên hơn.
Mặt Trời không thể tỏa sáng mãi mãi, hàng tỷ năm nữa, ngôi sao quen thuộc sẽ biến thành một thiên thể nhỏ bé, đặc quánh.
Đồng Tháp không chỉ nổi tiếng với những cánh đồng sen bạt ngàn, mùa nước nổi và cảnh sắc miền Tây yên bình mà còn sở hữu nền ẩm thực đậm đà bản sắc.
Chỉ dày bằng một lớp nguyên tử carbon, loại vật liệu đặc biệt này đang mở ra những hướng đi mới cho khoa học và công nghiệp hiện đại.
Theo tử vi 12 cung hoàng đạo 19/11, tài chính của Kim Ngưu tương đối khả quan, nhưng bạn nên tránh cho vay tiền khi chưa nắm rõ hoàn cảnh của đối phương.