Trong lịch sử Trung Hoa cổ đại, hiếm có hiện vật mai táng nào thể hiện rõ khát vọng bất tử, quyền lực và sự xa hoa của giới quý tộc như ngọc y khâu bằng vàng. Đây là loại áo liệm đặc biệt, được chế tác từ hàng nghìn miếng ngọc nhỏ nối với nhau bằng sợi vàng, dành riêng cho những nhân vật thuộc tầng lớp thượng lưu, đặc biệt là hoàng tộc thời nhà Hán.

Ngọc y, hay ngọc liễm y, xuất hiện trong giới quý tộc Trung Hoa từ thời Chiến Quốc và phát triển mạnh dưới triều Hán (206 TCN – 220). Người Trung Hoa cổ đại coi ngọc là vật liệu tinh khiết, tượng trưng cho phẩm chất cao quý và có khả năng bảo vệ thi thể khỏi sự phân hủy. Quan niệm này gắn với niềm tin về sự sống sau cái chết và mong muốn duy trì sự tồn tại của con người ở thế giới bên kia. Theo thời gian, ngọc y trở thành biểu tượng địa vị, thể hiện quyền lực và đặc quyền của người được chôn cất.

Nguyên liệu chế tác chủ yếu là những phiến ngọc mỏng, thường có hình chữ nhật, vuông hoặc đa giác. Các nghệ nhân phải mài, cắt, khoan lỗ trên từng miếng ngọc rồi kết nối chúng bằng dây vàng, bạc hoặc đồng tùy theo địa vị của người quá cố. Những bộ ngọc y dành cho hoàng đế và một số thành viên hoàng tộc có thể sử dụng hàng nghìn mảnh ngọc, được sắp xếp tỉ mỉ theo hình dáng cơ thể, bao gồm phần thân, tay, chân, bàn tay và bàn chân. Công việc này đòi hỏi kỹ thuật thủ công tinh xảo, thời gian dài và nguồn lực kinh tế khổng lồ.

Bộ ngọc y khâu bằng vàng thời Tây Hán, được chế tác từ hàng nghìn mảnh ngọc. Ảnh: Wikimedia Commons – Gary Todd

Một trong những phát hiện khảo cổ nổi tiếng nhất liên quan đến loại áo liệm này diễn ra năm 1968, tại khu lăng mộ ở Mãn Thành, tỉnh Hà Bắc. Các nhà khảo cổ khai quật được mộ của Lưu Thắng, vua nước Trung Sơn thời Tây Hán, cùng mộ của phu nhân Đậu Oản. Cả hai đều có ngọc y được chế tác công phu, cung cấp bằng chứng xác thực về một phong tục mai táng từng được ghi chép trong thư tịch cổ. Bộ ngọc y của Lưu Thắng dài khoảng 1,88 m, gồm 2.498 miếng ngọc nối bằng sợi vàng, cho thấy trình độ thủ công đáng kinh ngạc của người xưa.

Điều khiến ngọc y trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở vẻ ngoài lấp lánh. Những bộ áo này còn phản ánh trật tự xã hội nghiêm ngặt dưới triều Hán. Chất liệu dùng để nối các miếng ngọc có thể khác nhau tùy theo thân phận người chết: vàng dành cho những nhân vật có địa vị cao nhất, trong khi bạc hoặc đồng được sử dụng ở những cấp bậc thấp hơn. Vì vậy, ngọc y vừa là vật phẩm mai táng, vừa giống như một dấu hiệu nhận diện quyền lực ngay cả khi chủ nhân đã qua đời.

Tuy nhiên, niềm tin rằng ngọc có thể bảo tồn thi thể không được khoa học hiện đại xác nhận. Nhiều ngôi mộ cổ đã bị xâm phạm, còn không ít bộ ngọc y được phát hiện trong tình trạng hư hỏng hoặc không còn nguyên vẹn. Những hiện vật còn lại ngày nay vì thế càng có giá trị, giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu kỹ thuật chế tác, quan niệm về cái chết và đời sống tinh thần của người Trung Hoa hơn hai nghìn năm trước.

Ngọc y khâu bằng vàng là minh chứng cho một nghịch lý thú vị của lịch sử: con người có thể dành cả gia tài để tìm kiếm sự bất tử, nhưng thứ trường tồn lại không phải thân xác, mà là những dấu tích văn hóa họ để lại. Từ từng mảnh ngọc nhỏ bé đến những sợi vàng kết nối chúng, bộ áo liệm xa hoa ấy vẫn kể câu chuyện về khát vọng vượt qua giới hạn cuối cùng của đời người.