Trong lịch sử quân sự Trung Đông, Khalid ibn al-Walid là một trong những danh tướng nổi tiếng nhất thời kỳ đầu của Hồi giáo. Ông sống vào khoảng cuối thế kỷ VI đến năm 642, từng chỉ huy kỵ binh Mecca trước khi cải sang Hồi giáo vào khoảng năm 629 và trở thành tướng lĩnh phục vụ nhà tiên tri Muhammad cùng các khalip đầu tiên. Biệt danh Sayf Allah al-Maslul, thường được dịch là “Thanh kiếm tuốt trần của Thượng đế”, phản ánh vị trí đặc biệt của ông trong ký ức lịch sử Hồi giáo.

Con đường quân sự của Khalid khá đặc biệt. Ban đầu, ông chiến đấu chống lại cộng đồng Hồi giáo non trẻ. Trong trận Uhud năm 625, khi còn chỉ huy kỵ binh phía Mecca, Khalid đã tận dụng sơ hở trong đội hình đối phương để tổ chức đòn đánh từ bên sườn, góp phần đảo ngược cục diện trận chiến. Sau khi cải sang Hồi giáo, kinh nghiệm chiến trường ấy lại được ông vận dụng trong những chiến dịch mở rộng quyền lực của nhà nước Hồi giáo. Cuộc đời Khalid vì vậy gắn với một bước ngoặt lớn: từ đối thủ trở thành một trong những chỉ huy quan trọng nhất của lực lượng mà ông từng chống lại.

Tranh minh họa tưởng tượng về Khalid ibn al-Walid, được xuất bản trong một cuốn sách năm 1961, không phải chân dung đương thời. Ảnh: behance.net

Sau khi nhà tiên tri Muhammad qua đời năm 632, Khalid đóng vai trò chủ chốt trong các cuộc chiến Ridda, nhằm tái lập quyền kiểm soát của chính quyền Medina đối với những bộ lạc Ả Rập nổi dậy hoặc từ chối phục tùng. Ông giành những chiến thắng quan trọng tại Buzakha và Yamama. Những chiến dịch này góp phần củng cố nhà nước Hồi giáo non trẻ, dù cũng gắn với các tranh cãi lịch sử về cách tiến hành chiến tranh và việc xử lý những đối thủ bị đánh bại. Khalid là nhân vật có ảnh hưởng lớn, nhưng sự nghiệp của ông không hoàn toàn tách rời những vấn đề đạo đức và chính trị phức tạp của thời đại.

Dấu ấn nổi bật tiếp theo của Khalid nằm ở các chiến dịch tại Iraq và Syria, nơi lực lượng Ả Rập đối đầu với những đối thủ lớn như Đế quốc Sasan và Đế quốc Byzantine. Ông nổi tiếng với khả năng cơ động, sử dụng kỵ binh để tạo đột biến và tận dụng thời điểm đối phương sơ hở. Một câu chuyện thường được nhắc đến là cuộc hành quân xuyên vùng sa mạc khắc nghiệt để tiến vào Syria, thể hiện cách ông sẵn sàng chọn lộ trình bất ngờ nhằm giành lợi thế chiến lược. Tuy nhiên, nhiều chi tiết trong các tường thuật cổ cần được xem xét thận trọng, bởi chúng được ghi chép lại sau sự kiện và đôi khi khác nhau giữa các nguồn.

Bản đồ minh họa những tuyến đường được đề xuất cho cuộc hành quân của Khalid từ Iraq sang Syria khoảng năm 634; vị trí một số địa danh vẫn còn được tranh luận. Ảnh: commons.wikimedia.org

Đỉnh cao trong sự nghiệp của Khalid thường được gắn với trận Yarmouk năm 636, cuộc đối đầu kéo dài nhiều ngày giữa quân Rashidun và quân Byzantine gần thung lũng sông Yarmouk. Tận dụng lực lượng kỵ binh cơ động, Khalid góp phần tổ chức những đợt phản công và đánh vào sườn đối phương. Chiến thắng này làm thay đổi cán cân quyền lực tại Syria và vùng Levant, mở đường cho sự suy giảm ảnh hưởng Byzantine tại khu vực. Dù sử liệu còn tranh luận về quân số và một số chi tiết chiến thuật, tầm quan trọng lịch sử của trận đánh là điều khó phủ nhận.

Một nghịch lý trong cuộc đời Khalid là ông không kết thúc sự nghiệp ở đỉnh cao quyền lực. Khalip Umar ibn al-Khattab đã bãi nhiệm ông khỏi vị trí chỉ huy cấp cao khoảng năm 638, trong bối cảnh có nhiều cách giải thích về động cơ chính trị và quan điểm lãnh đạo. Khalid qua đời năm 642, tại Medina hoặc Homs theo các ghi chép khác nhau. Di sản của ông vẫn được nhắc đến qua những chiến dịch táo bạo, khả năng điều động kỵ binh và vai trò trong bước chuyển biến lớn của lịch sử Trung Đông thế kỷ VII.

Khalid ibn al-Walid không chỉ là một danh tướng với nhiều chiến thắng, mà còn là nhân vật cho thấy lịch sử được tạo nên bởi cả tài năng lẫn những lựa chọn gây tranh cãi. Từ một chỉ huy chống lại người Hồi giáo đến vị tướng góp phần mở rộng nhà nước Hồi giáo đầu tiên, cuộc đời ông phản ánh một thời đại biến động, khi chiến thuật quân sự, niềm tin và quyền lực chính trị đan xen sâu sắc.