Vào khoảng thế kỷ VIII trước Công nguyên, tại vùng Lưỡng Hà thuộc Iraq ngày nay, những bức tượng khổng lồ mang hình dáng kỳ dị đã xuất hiện trước cổng các cung điện Assyria. Đó là Lamassu, sinh vật thần thoại kết hợp đầu người, thân bò hoặc sư tử và đôi cánh chim lớn. Không đơn thuần là tác phẩm trang trí, những bức tượng này được tạo ra để bảo vệ nơi ở của nhà vua, xua đuổi thế lực xấu và thể hiện sức mạnh của một trong những đế chế đáng sợ nhất thế giới cổ đại.

Lamassu thường cao hơn bốn mét, được tạc từ những khối đá thạch cao lớn. Khuôn mặt mang bộ râu xoăn cầu kỳ, đội mũ có sừng, ánh mắt nghiêm nghị; thân hình vạm vỡ tượng trưng cho sức mạnh, còn đôi cánh xếp lớp gợi lên khả năng di chuyển giữa thế giới trần tục và thần linh. Sự kết hợp giữa trí tuệ con người, sức mạnh động vật và quyền năng siêu nhiên biến Lamassu thành hình tượng bảo hộ đặc biệt của người Assyria.

Điều thú vị nhất nằm ở đôi chân. Nếu quan sát chính diện, người xem thấy sinh vật đứng vững với hai chân trước. Nhưng khi nhìn từ bên cạnh, nó dường như đang bước tới với bốn chân. Bí quyết là các nghệ nhân đã tạc năm chân thay vì bốn. Đây không phải sai sót trong điêu khắc, mà là một thủ pháp thị giác tinh tế, giúp bức tượng vừa có vẻ uy nghi bất động, vừa tạo cảm giác chuyển động mạnh mẽ khi người ta đi ngang qua.

Ảnh: anetoday.org

Những bức tượng nổi tiếng nhất được dựng tại Dur-Sharrukin, kinh đô do vua Sargon II xây dựng vào cuối thế kỷ VIII trước Công nguyên. Tại đây, Lamassu đứng hai bên lối vào cung điện, khiến bất cứ ai tiến vào cũng phải đối diện với hình ảnh vừa hùng vĩ vừa đáng sợ. Vị trí ấy mang ý nghĩa đặc biệt: cổng thành không chỉ là ranh giới kiến trúc, mà còn là nơi phân định không gian bên ngoài với thế giới quyền lực của nhà vua. Lamassu vì thế vừa là vệ thần tâm linh, vừa là thông điệp chính trị được tạc bằng đá.

Đằng sau vẻ đẹp kỳ lạ ấy là nghệ thuật tổ chức lao động đáng kinh ngạc. Các khối tượng cao khoảng 4,2 mét, rộng hơn bốn mét, được chạm khắc từ đá thạch cao. Việc khai thác, vận chuyển và tạo hình những khối đá nặng như vậy đòi hỏi kỹ thuật, nhân lực và sự điều phối quy mô lớn. Những đường nét trên râu, tóc, lông cánh và cơ bắp cho thấy nghệ nhân Assyria không chỉ muốn tạo ra một sinh vật khổng lồ, mà còn muốn thể hiện sự hoàn hảo trong từng chi tiết.

Ảnh: Wikimedia Commons

Ngày nay, nhiều tượng Lamassu được biết đến rộng rãi qua bộ sưu tập của Bảo tàng Louvre ở Paris. Những hiện vật này được khai quật tại Khorsabad trong các cuộc khảo cổ thế kỷ XIX, mở ra cánh cửa để thế giới hiện đại tìm hiểu nghệ thuật và đời sống của người Assyria. Tuy nhiên, lịch sử của chúng cũng gợi nhắc về sự mong manh của các nền văn minh: những cung điện từng phô trương quyền lực rồi sụp đổ, trong khi các vệ thần bằng đá tiếp tục tồn tại qua hàng thiên niên kỷ.

Lamassu không chỉ là một biểu tượng thần thoại độc đáo mà còn là minh chứng cho cách người cổ đại kết hợp tôn giáo, nghệ thuật và chính trị. Với người Assyria, quyền lực của nhà vua cần được bảo vệ bởi thần linh; với những người bước qua cổng cung điện, hình tượng khổng lồ ấy khiến quyền lực trở nên hữu hình. Hơn 2.700 năm sau, Lamassu vẫn khiến người xem kinh ngạc bởi sự sáng tạo của con người và câu hỏi vượt thời gian: điều gì có thể trường tồn khi cả những đế chế hùng mạnh nhất cũng biến mất?