Nằm trên sườn đồi gần thung lũng sông Maroni, phía Nam đảo Síp, Khirokitia là một trong những khu định cư thời đồ đá mới quan trọng nhất vùng Đông Địa Trung Hải. Di tích có niên đại khoảng năm 7000–4000 trước Công nguyên, phản ánh quá trình con người chuyển từ săn bắt, hái lượm sang đời sống định cư và sản xuất lương thực. Năm 1998, địa điểm này được UNESCO công nhận là Di sản thế giới.
Điểm đặc biệt của Khirokitia là những ngôi nhà hình tròn được xây dựng bằng đá và gạch bùn. Chúng có kích thước khác nhau, thường gồm nhiều không gian chức năng và được lợp bằng mái phẳng hoặc mái vòm. Một số ngôi nhà có bếp, bệ sinh hoạt và khu vực lưu trữ thực phẩm. Các công trình được bố trí khá dày đặc trên sườn đồi, tạo thành một cộng đồng cư trú có tổ chức thay vì những căn nhà biệt lập.
Người dân Khirokitia chủ yếu trồng lúa mì, lúa mạch, chăn nuôi cừu, dê và lợn, đồng thời săn bắt hươu, khai thác tài nguyên tự nhiên. Họ sử dụng công cụ đá, chế tác đồ dùng từ xương và đá, làm đồ đựng bằng đá cũng như các vật dụng phục vụ sinh hoạt. Những phát hiện khảo cổ còn cho thấy cư dân có tập tục chôn người chết ngay bên dưới nền nhà, phản ánh mối liên hệ đặc biệt giữa không gian sống và đời sống tinh thần.
Khu nhà hình tròn được phục dựng bên cạnh di tích Khirokitia, giúp hình dung kiến trúc của một ngôi làng thời đồ đá mới. Ảnh: UNESCO World Heritage Centre
Một chi tiết đáng chú ý khác là hệ thống tường bao bằng đá, trong đó đoạn tường được khai quật dài hơn 180 m. Công trình cho thấy cư dân đã biết tổ chức lao động tập thể để bảo vệ khu định cư. Cách bố trí nhà cửa, lối đi và công trình phòng vệ phản ánh một cộng đồng có tổ chức xã hội tương đối phát triển so với nhiều nhóm cư dân tiền sử cùng thời.
Khirokitia cũng lưu giữ một bí ẩn: khu định cư bị bỏ hoang đột ngột vào khoảng giữa thiên niên kỷ VI trước Công nguyên, nhưng nguyên nhân vẫn chưa được xác định chắc chắn. Khoảng một thiên niên kỷ sau, khu vực được con người quay lại sinh sống trong một giai đoạn văn hóa mới, trước khi bị bỏ hoang vào đầu thiên niên kỷ IV trước Công nguyên.
Ngày nay, những nền nhà bằng đá còn sót lại cùng các công trình phục dựng giúp du khách hình dung cuộc sống của những người nông dân đầu tiên trên đảo Síp. Khirokitia không chỉ là một ngôi làng cổ mà còn là bằng chứng quan trọng về hành trình hình thành cộng đồng định cư, tổ chức xã hội và kiến trúc của con người thời tiền sử.
