Mỗi năm, vào thời điểm giao mùa hoặc sau những đợt mưa lớn, các bệnh viện da liễu lại ghi nhận nhiều trường hợp viêm da tiếp xúc do kiến ba khoang. Điều đáng nói là phần lớn người bệnh không bị côn trùng này cắn hay đốt, mà bị tổn thương da sau một phản xạ rất phổ biến: dùng tay không đập hoặc phủi thật nhanh con vật ra khi thấy nó bò trên người.

Các chuyên gia da liễu cho biết đây là một trong những sai lầm nguy hiểm nhất khi tiếp xúc với kiến ba khoang, bởi chính hành động nghiền nát cơ thể côn trùng sẽ giải phóng độc tố mạnh ra ngoài và gây tổn thương trực tiếp lên da người.

Kiến ba khoang có tên khoa học là Paederus fuscipes, thực chất không phải là kiến mà thuộc họ bọ cánh cứng (Staphylinidae). Loài côn trùng này thường sinh sống tại ruộng lúa, bãi cỏ, khu vực ẩm thấp và bị thu hút mạnh bởi ánh sáng đèn điện vào ban đêm. Vì vậy, chúng thường xuất hiện tại các khu dân cư, chung cư cao tầng hoặc ký túc xá vào mùa mưa.

Điều khiến kiến ba khoang trở nên nguy hiểm không nằm ở chiếc hàm hay khả năng tấn công con người mà ở độc tố mang tên Pederin có trong dịch cơ thể của chúng. Pederin là một độc tố gây phỏng da cực mạnh, thuộc nhóm độc tố tế bào (cytotoxin), có khả năng phá hủy các tế bào biểu bì khi tiếp xúc trực tiếp. Nhiều nghiên cứu quốc tế về viêm da do Paederus đều xác định Pederin là nguyên nhân chính gây nên các tổn thương bỏng rát đặc trưng ở người.

Theo một bài viết trên trang web của Bệnh viện Nguyễn Tri Phương, Pederin có công thức hóa học C24H43O9N và được đánh giá có độc tính rất mạnh, thậm chí được nhiều tài liệu y khoa mô tả cao gấp 12–15 lần nọc rắn hổ mang xét trên đơn vị khối lượng. Tuy nhiên, lượng độc tố tiếp xúc trên da thường rất nhỏ nên không gây tử vong mà chủ yếu gây tổn thương ngoài da. Đáng chú ý, độc tính của Pederin có thể tồn tại rất lâu ngay cả khi côn trùng đã chết khô.

Chính vì vậy, các bác sĩ luôn khuyến cáo tuyệt đối không dùng tay đập chết kiến ba khoang trên da. Khi cơ thể côn trùng bị nghiền nát, dịch chứa Pederin sẽ dính trực tiếp lên da hoặc bám vào bàn tay. Sau đó, người bệnh vô tình đưa tay lên mặt, cổ, mắt hoặc các vùng da khác sẽ khiến độc tố lan rộng. Đây là lý do nhiều trường hợp tổn thương không chỉ xuất hiện ở một vị trí mà lan thành từng vệt dài hoặc xuất hiện ở nhiều vùng trên cơ thể.

Tổn thương do kiến ba khoang thường không xuất hiện ngay lập tức. Sau khoảng từ 2 đến 24 giờ kể từ khi tiếp xúc độc tố, vùng da bắt đầu đỏ lên, nóng rát như bị bỏng nhẹ. Sau đó hình thành các mụn nước, bọng nước hoặc mụn mủ trên nền da viêm đỏ. Một số trường hợp có cảm giác đau rát dữ dội, khó chịu kéo dài nhiều ngày. Nếu độc tố dính vào mắt, người bệnh có thể bị viêm kết mạc nặng, sưng mắt hoặc tổn thương giác mạc.

Trong nghiên cứu đăng trên Journal of Venomous Animals and Toxins including Tropical Diseases, các nhà khoa học ghi nhận viêm da do Paederus có thể gây phù nề, phỏng nước, loét da, hình thành các tổn thương dạng đường thẳng và để lại các vùng tăng sắc tố kéo dài sau khi lành bệnh.

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều người điều trị sai là nhầm lẫn tổn thương do kiến ba khoang với bệnh zona thần kinh.

Theo bác sĩ Nguyễn Hữu Trường, Phó Giám đốc Trung tâm Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai trả lời trên báo Quân đội Nhân dân, đây là nhầm lẫn khá phổ biến vì cả hai bệnh đều có biểu hiện phỏng nước và đau rát ngoài da. Tuy nhiên, zona thần kinh do virus Varicella-zoster gây ra, thường xuất hiện dọc theo đường đi của dây thần kinh và chỉ ở một bên cơ thể. Trong khi đó, viêm da do kiến ba khoang là phản ứng kích ứng da do độc tố Pederin, thường xuất hiện tại các vùng da hở như mặt, cổ, tay hoặc chân, với hình ảnh tổn thương thành vệt dài hoặc loang theo đường tiếp xúc.

Việc nhầm lẫn này có thể dẫn đến tự ý mua thuốc điều trị zona hoặc áp dụng các biện pháp dân gian không phù hợp, khiến tổn thương kéo dài hơn hoặc tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát.

May mắn là phần lớn trường hợp viêm da do kiến ba khoang có thể điều trị hiệu quả nếu được xử lý sớm. Các chuyên gia khuyến cáo ngay khi phát hiện kiến ba khoang bò trên người, không nên đập mà cần nhẹ nhàng thổi, dùng giấy gạt hoặc hất côn trùng ra khỏi cơ thể. Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với dịch độc, cần rửa ngay vùng da bằng nước sạch và xà phòng để giảm lượng độc tố còn bám trên bề mặt da.

Người bệnh nên đến cơ sở y tế khi xuất hiện tình trạng phỏng nước, đau rát nhiều, tổn thương lan rộng hoặc xuất hiện ở vùng mặt và mắt. Thông thường, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc sát khuẩn, thuốc chống viêm, thuốc bôi chuyên khoa hoặc các biện pháp điều trị phù hợp tùy mức độ tổn thương. Nếu được phát hiện sớm, đa số trường hợp sẽ hồi phục sau khoảng 7–10 ngày, dù một số người có thể để lại vết thâm kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Trong bối cảnh kiến ba khoang thường xuất hiện theo mùa và dễ bị thu hút bởi ánh sáng nhân tạo, các chuyên gia cũng khuyến cáo người dân nên lắp lưới chống côn trùng, hạn chế mở cửa khi bật đèn sáng vào ban đêm, thường xuyên vệ sinh môi trường sống và kiểm tra chăn màn, quần áo trước khi sử dụng. Một hành động đơn giản như không dùng tay đập kiến ba khoang có thể giúp tránh được những tổn thương da kéo dài và những biến chứng không đáng có.