Con người biết dùng lửa từ bao giờ? Câu trả lời khiến nhiều người sửng sốt

Từ một hiện tượng tự nhiên đáng sợ, lửa dần trở thành công cụ làm thay đổi sâu sắc cách con người ăn, sống, di chuyển và tiến hóa.

Không ai biết chính xác khoảnh khắc một tổ tiên xa xưa của chúng ta lần đầu tiên đưa tay về phía ngọn lửa. Có thể đó là một đám cháy do sét đánh, một thân cây bốc cháy trong mùa khô hoặc một ngọn lửa tự nhiên bên miệng núi lửa. Điều đáng chú ý là con người có thể đã biết tận dụng lửa từ rất lâu trước khi biết tự tạo ra lửa.

Ảnh: new.huji.ac

Cho đến gần đây, bằng chứng chắc chắn sớm nhất về việc các tổ tiên loài người sử dụng lửa thường được đặt vào khoảng 1 triệu năm trước, tại hang Wonderwerk ở Nam Phi. Các nhà khảo cổ tìm thấy xương bị cháy, tro thực vật và những dấu vết cháy nằm sâu khoảng 30m bên trong hang, nơi rất khó có khả năng lửa rừng tự nhiên lan tới. Nghiên cứu công bố trên PNAS năm 2012 xem đây là bằng chứng trực tiếp cổ xưa nhất về việc lửa được sử dụng trong bối cảnh khảo cổ học.

Ảnh: spektrum

Nhưng năm 2026, câu chuyện trở nên thú vị hơn. Một nghiên cứu mới tại chính hang Wonderwerk phát hiện những xương động vật nhỏ bị đốt trong các lớp trầm tích cổ hơn. Dựa trên địa tầng và từ tính cổ, các nhà nghiên cứu cho rằng dấu vết này có thể nằm trong khoảng 1,79–1,07 triệu năm trước, đẩy thời điểm có bằng chứng về việc tổ tiên con người đưa và duy trì lửa vào hang xa hơn rất nhiều.

Điều này không có nghĩa Homo erectus đã biết bật lửa bằng hai viên đá. Có khả năng họ nhặt lửa từ những đám cháy tự nhiên rồi mang về, duy trì và sử dụng nó. Khoảng 790.000 năm trước, tại Gesher Benot Ya'aqov ở Israel, các cụm đá lửa, gỗ và hạt thực vật bị cháy cũng cho thấy con người đã sử dụng lửa một cách có kiểm soát.

Ảnh: zamaniproject

Việc kiểm soát lửa có thể là một trong những bước ngoặt lớn nhất của lịch sử tiến hóa. Lửa giúp sưởi ấm, xua đuổi thú săn mồi, tạo ánh sáng ban đêm và đặc biệt là nấu chín thức ăn. Thức ăn chín mềm hơn, dễ tiêu hóa hơn và có thể cung cấp năng lượng hiệu quả hơn. Quan trọng không kém, ánh lửa còn tạo ra một không gian để con người tụ tập, giao tiếp và hình thành đời sống xã hội.

Vì thế, câu hỏi “con người phát hiện ra lửa khi nào?” có lẽ không có một năm duy nhất. Có thể con người không “phát minh” ra lửa; họ đã học cách biến một sức mạnh của tự nhiên thành một phần của nền văn minh.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước

Thành phố Ai Cập cổ dưới đáy biển và bí mật khiến khảo cổ học kinh ngạc

Từng là cửa ngõ thương mại quan trọng của Ai Cập cổ đại, Thonis-Heracleion biến mất dưới biển và chỉ được nhìn thấy trở lại sau hơn một thiên niên kỷ.

Ngày nay, dưới làn nước đục của vịnh Aboukir ngoài khơi Ai Cập, các nhà khảo cổ vẫn đang khám phá tàn tích của một thành phố từng cực kỳ sầm uất: Thonis-Heracleion. Thành phố được người Ai Cập gọi là Thonis, còn người Hy Lạp gọi là Heracleion. Hai cái tên tưởng như thuộc về hai thành phố khác nhau, nhưng một tấm bia được tìm thấy dưới đáy biển đã giúp xác nhận chúng thực chất là cùng một nơi.

DNA cổ đại hé lộ phụ nữ từng nắm quyền thời tiền sử

Những phân tích DNA mới đang buộc giới khảo cổ nhìn lại vai trò của phụ nữ trong các xã hội tiền sử, từ người thợ kim hoàn đến chiến binh và thủ lĩnh.

Khi một ngôi mộ 4.000 năm tuổi gần Stonehenge được khai quật vào năm 1801, các nhà khảo cổ tin rằng người bên trong là một người đàn ông. Họ dựa vào những món đồ quý được chôn cùng, trong đó có các công cụ liên quan đến nghề chế tác vàng. Niềm tin này tồn tại hơn 200 năm, cho đến khi DNA cổ đại cho thấy sự thật hoàn toàn khác: người thợ kim hoàn ấy là một phụ nữ.

Đây không phải trường hợp duy nhất khiến các nhà khoa học phải xem lại cách họ nhìn về phụ nữ thời tiền sử. Trong hơn một thập kỷ qua, sự phát triển của công nghệ phân tích DNA cổ đại đã đem đến hàng loạt bằng chứng mới, cho thấy phụ nữ từng giữ những vị trí mà khảo cổ học trước đây thường mặc định dành cho nam giới.

Aurel Stein- nhà khảo cổ khiến bí mật 1.000 năm tuổi của Trung Á được hé lộ

Giữa sa mạc khắc nghiệt, một học giả mê lịch sử đã lần theo dấu vết của những nền văn minh từng nối liền Đông và Tây.

Nếu có một người khiến thế giới hiện đại nhìn lại Con đường Tơ lụa bằng một ánh mắt hoàn toàn khác, đó là Marc Aurel Stein (1862–1943), nhà khảo cổ và địa lý học sinh tại Budapest, từng trở thành công dân Anh. Ông nổi tiếng với những cuộc thám hiểm kéo dài hàng nghìn kilomet qua Trung Á, đặc biệt là vùng lòng chảo Tarim và các ốc đảo ở phía tây bắc Trung Quốc.

Đọc nhiều nhất

Tin mới