Các loài đa man (hay chuột đá/thỏ đá) thuộc họ Procaviidae là một trong những nhóm động vật có vú kỳ lạ nhất trên Trái Đất. Chúng sinh sống chủ yếu tại châu Phi và một phần Trung Đông, thường xuất hiện trên các mỏm đá, savan hay rừng thưa. Với kích thước nhỏ, nặng chỉ vài kilogram, thân hình tròn trịa và đôi tai ngắn, đa man dễ khiến người ta liên tưởng đến loài gặm nhấm. Tuy nhiên, sự thật lại hoàn toàn khác: chúng có quan hệ họ hàng gần với voi và lợn biển, một mối liên kết tiến hóa khiến giới khoa học từng ngỡ ngàng.
Ảnh: Wikimedia Commons.
Một trong những đặc điểm thú vị của đa man là cấu trúc bàn chân đặc biệt. Lòng bàn chân của chúng có các đệm mềm luôn ẩm, hoạt động như giác hút tự nhiên, giúp bám chắc vào bề mặt đá trơn trượt. Nhờ đó, chúng có thể di chuyển linh hoạt trên những vách đá dốc đứng - một kỹ năng sống còn khi phải tránh né kẻ săn mồi như đại bàng hay báo. Ngoài ra, răng cửa của đa man phát triển thành dạng giống ngà nhỏ, gợi nhớ đến họ hàng của chúng là voi.
Ảnh: shecodes.
Đa man là loài sống xã hội, thường tụ tập thành nhóm lớn để tăng khả năng cảnh giác. Chúng dành nhiều thời gian phơi nắng trên đá vào buổi sáng để điều chỉnh thân nhiệt, bởi cơ chế điều hòa nhiệt của chúng không hiệu quả như nhiều loài thú khác. Khi có nguy hiểm, cả đàn sẽ phát ra những âm thanh cảnh báo và nhanh chóng ẩn mình vào các khe đá.
Ảnh: goodnewsanimal.
Chế độ ăn của chúng chủ yếu là thực vật như lá, cỏ và vỏ cây, nhưng đôi khi cũng bổ sung côn trùng nhỏ. Một điều đặc biệt là hệ tiêu hóa của đa man khá phức tạp, giúp chúng xử lý thức ăn nghèo dinh dưỡng trong môi trường khô hạn. Phân và nước tiểu tích tụ lâu ngày của chúng có thể tạo thành một chất gọi là “hyraceum”, từng được con người sử dụng trong sản xuất nước hoa.
Dù nhỏ bé và ít được chú ý, các loài đa man lại đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, đồng thời cung cấp những manh mối quý giá về lịch sử tiến hóa của động vật có vú.
