Các nhà khảo cổ vừa tìm thấy một mặt dây chuyền bằng hợp kim đồng có niên đại từ thế kỷ 11 tại Staraya Russa - thị trấn cổ ở Tây Bắc nước Nga. Điều đặc biệt là hai mặt của món đồ mang những hình ảnh tưởng như khó xuất hiện cùng nhau: một vị thánh Kitô giáo và một nhân vật mang dáng dấp Medusa trong thần thoại Hy Lạp.

Hiện vật được phát hiện trong cuộc khai quật mùa hè tại một khu định cư thời Trung cổ. Các nhà nghiên cứu gọi loại đồ trang sức này là “bùa rắn” hay “mặt dây chuyền hình rắn”.

Trước đây, bốn hiện vật cùng loại đã được tìm thấy tại các địa điểm Kitô giáo trong khu vực, nhưng đều có niên đại từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 14. Chiếc bùa mới nằm trong lớp khảo cổ thuộc thế kỷ 11, khiến nó trở thành hiện vật cổ nhất thuộc loại này từng được phát hiện tại đây. Phát hiện cũng cho thấy một cộng đồng Kitô giáo có thể đã hiện diện ở khu vực sớm hơn những gì các bằng chứng trước đó cho thấy.

Điểm gây chú ý nhất nằm ở hai hình ảnh trên mặt dây chuyền. Một mặt khắc chiến binh cầm giáo và khiên, được Sergey Toropov, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ học thuộc Đại học Quốc gia Novgorod, cho là Thánh Theodore Stratelates, còn được biết đến với tên Theodore xứ Heraclea.

Theo các văn bản Kitô giáo, vị thánh này gắn với câu chuyện tiêu diệt một con rắn khổng lồ từng gieo rắc nỗi sợ tại quê hương ông ở Tiểu Á.

Mặt còn lại của chiếc bùa lại mang một hình ảnh hoàn toàn khác: đầu một người phụ nữ với những lọn tóc trông giống rắn. Hình tượng này khiến các nhà nghiên cứu liên tưởng đến Medusa, nữ quái có mái tóc rắn nổi tiếng trong thần thoại Hy Lạp. Tuy nhiên, họ chưa thể khẳng định nhân vật trên chiếc bùa thực sự là Medusa.

Theo Toropov, nét đặc trưng của những chiếc bùa rắn chính là sự kết hợp giữa các biểu tượng vốn không tương thích nếu nhìn theo giáo lý Kitô giáo nghiêm ngặt. Một mặt thường xuất hiện Chúa Jesus, Đức Mẹ Maria hoặc một vị thánh, trong khi mặt kia nổi bật với hình ảnh những con rắn.

Trong trường hợp chiếc bùa vừa được tìm thấy, hai hình tượng đối lập có thể mang ý nghĩa tượng trưng cho chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối. Vị thánh từng đánh bại con rắn xuất hiện ở một mặt, trong khi hình tượng người phụ nữ với mái tóc rắn nằm ở mặt đối diện.

Các nhà nghiên cứu cho rằng truyền thống sử dụng loại bùa này có thể du nhập vào Nga từ Đế quốc Byzantine. Chiếc bùa được làm bằng đồng thay vì những kim loại quý như vàng hoặc bạc, vì vậy Toropov nhận định chủ nhân của nó có thể thuộc tầng lớp trung lưu sống tại khu vực Staraya Russa thời Trung cổ.

Điều đáng chú ý hơn cả không nằm ở giá trị vật chất của món đồ mà ở những gì nó cho thấy về đời sống tín ngưỡng cách đây khoảng một thiên niên kỷ. Kitô giáo khi ấy đã bén rễ trong khu vực, nhưng những biểu tượng và truyền thống có nguồn gốc ngoại giáo dường như vẫn chưa hoàn toàn biến mất.

Chiếc bùa nhỏ vì thế trở thành dấu vết của một thời kỳ chuyển tiếp, khi những niềm tin cũ và mới có thể cùng tồn tại trên chính một món đồ mà con người mang bên mình.