Ngày 10/10/1954, BS Trần Duy Hưng dẫn đầu đoàn quân trở về tiếp quản Thủ đô với trọng trách Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính. Sau đó, ngày 4/11/1954, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng bổ nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội. Ông đã đảm nhiệm cương vị này cho đến khi nghỉ hưu năm 1977. Dưới sự lãnh đạo chỉ đạo sáng suốt của Chủ tịch Trần Duy Hưng, Thủ đô đã trở thành hậu phương vững mạnh, góp sức cùng cả nước hoàn thành công cuộc kháng chiến chống Mỹ, thống nhất non sông.

Ngày trở về lịch sử, khởi đầu hành trình tận hiến vì Thủ đô

Ngày 17/9/1954, Hội đồng Chính phủ quyết định thành lập Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội để tổ chức tiếp quản và điều hành thành phố trong thời gian chuyển tiếp. Thiếu tướng Vương Thừa Vũ được giao làm Chủ tịch, bác sĩ Trần Duy Hưng làm Phó Chủ tịch.

Đây là một nhiệm vụ đặc biệt. Thành phố vừa trải qua những năm tháng chiến tranh, bộ máy cũ đang được bàn giao, trong khi chính quyền mới phải nhanh chóng ổn định đời sống, bảo đảm trật tự và đưa hoạt động của Thủ đô trở lại bình thường.

Sáng 10/10/1954, từ 5h, người dân Hà Nội đã mang cờ, hoa, ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh tập trung trên những tuyến đường đoàn quân sẽ đi qua. Sau những năm xa cách, thành phố chờ đón những người lính trở về.

Trong đoàn xe đầu tiên có Thiếu tướng Vương Thừa Vũ và bác sĩ Trần Duy Hưng, Chủ tịch và Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội. Đoàn xe cơ giới và pháo binh tiến vào những tuyến phố trung tâm trong sự chào đón của đông đảo người dân.

Trên các ban công, trước cửa nhà, dọc hai bên đường, người dân đứng kín để đón đoàn quân chiến thắng. Với bác sĩ Trần Duy Hưng, ngày trở về Hà Nội mang một ý nghĩa đặc biệt. Người bác sĩ từng gắn bó với thành phố nay trở lại trong một cương vị mới, cùng bộ máy chính quyền cách mạng tiếp nhận và tổ chức cuộc sống của Thủ đô.

Trước đó, ngày 9/10, những người lính Pháp cuối cùng rút khỏi Hà Nội qua cầu Long Biên. Đến 16h30, quân ta hoàn toàn kiểm soát thành phố. Sáng hôm sau, các đơn vị tiến vào nội thành trong sự chào đón của hàng vạn người dân.

15h ngày 10/10, lễ chào cờ đầu tiên trong ngày Thủ đô giải phóng được tổ chức tại sân Cột Cờ. Thiếu tướng Vương Thừa Vũ, Chủ tịch Ủy ban Quân chính và bác sĩ Trần Duy Hưng, Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính cùng có mặt tại buổi lễ.

Sau những năm chiến tranh, lá cờ đỏ sao vàng tung bay giữa Hà Nội. Đoàn quân chiến thắng đứng giữa thành phố mà nhiều người trong số họ từng chiến đấu, từng rời đi và nay trở lại.

Sau ngày tiếp quản, nhiệm vụ của Ủy ban Quân chính không chỉ là tiếp nhận các cơ quan, công sở được bàn giao mà còn nhanh chóng ổn định trật tự, khôi phục đời sống và đưa hoạt động của thành phố trở lại bình thường.

Trong quá trình chuyển bộ máy chính quyền từ cơ quan quân chính sang dân chính, ngày 4/11/1954, Hội đồng Chính phủ quyết định thành lập Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội. Bác sĩ Trần Duy Hưng được giao làm Chủ tịch.

Từ đây, cuộc đời của vị bác sĩ gắn chặt với công việc quản lý và xây dựng Thủ đô. Ông giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố từ tháng 11/1954 đến tháng 4/1977, là người giữ cương vị đứng đầu chính quyền Hà Nội lâu nhất trong lịch sử.

Huyền thoại vị Chủ tịch Hà Nội lâu nhất, trẻ nhất, hội tụ đủ tâm - đức - tài

Bác sĩ Trần Duy Hưng là Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội sau Cách mạng Tháng Tám. Ngày 30/8/1945, khi mới 33 tuổi, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao trọng trách đứng đầu chính quyền thành phố. Trong thời gian giữ cương vị này đến tháng 12/1946, ông cùng chính quyền Hà Nội đứng trước hàng loạt thử thách: ổn định đời sống sau Cách mạng Tháng Tám, cứu đói, củng cố chính quyền và tập hợp các tầng lớp nhân dân bảo vệ thành quả cách mạng.

Điểm nổi bật trong vai trò của Chủ tịch Trần Duy Hưng là khả năng quy tụ đội ngũ trí thức, nhân sĩ và các tầng lớp xã hội cùng tham gia xây dựng chính quyền mới. Ông vận động những trí thức, nhà tư sản có uy tín như Nguyễn Tử Trinh, Trịnh Văn Bô tham gia chính quyền, phát huy trí tuệ và kinh nghiệm của họ vào công cuộc xây dựng thành phố. Chính quyền thành phố từng bước được tổ chức từ thành phố xuống huyện, xã và khu phố; thực hiện chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần, góp phần cải thiện đời sống người dân.

9 năm sau, ông trở lại Hà Nội trong một vai trò lịch sử khác. Ngày 10/10/1954, bác sĩ Trần Duy Hưng là Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội, cùng đoàn quân tiến vào tiếp quản Thủ đô.

Ngày 4/11/1954, ông được giao làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố. Nhiệm vụ lúc này không chỉ là tiếp quản một thành phố vừa thoát khỏi chiến tranh, mà còn phải nhanh chóng khôi phục đời sống, sản xuất, bộ máy hành chính và xây dựng diện mạo mới cho Hà Nội.

Trong hơn hai thập niên tiếp theo, Chủ tịch Trần Duy Hưng gắn với quá trình xây dựng Hà Nội trong điều kiện vừa kiến thiết, vừa phải đối mặt với chiến tranh. Dưới sự điều hành của thành phố, Hà Nội đạt nhiều thành tựu trong phát triển công thương nghiệp, nông nghiệp và xây dựng đời sống mới.

Thành phố phát triển các vùng rau xanh, vùng thực phẩm, triển khai xây dựng nhà ở cho công nhân, viên chức; đồng thời có những chủ trương mạnh dạn trong điều kiện kinh tế còn khó khăn, như bán nhà cho cán bộ để tạo thêm nguồn lực xây dựng các khu tập thể mới và cho tư nhân sản xuất một số mặt hàng thiết yếu.

Nhiều công trình gắn với quá trình phát triển Hà Nội trong giai đoạn ông đứng đầu chính quyền thành phố như Khu công nghiệp Cao-Xà-Lá, đường Thanh Niên, Công viên Thống Nhất, Công viên Thủ Lệ. Hà Nội cũng là địa phương đầu tiên triển khai mô hình nhà lắp ghép, sau đó được nhân rộng ra nhiều địa phương khác.

Vào cuối những năm 1960, ông đã gợi mở ý tưởng đưa Hà Nội thành một thành phố “soi bóng sông Hồng”, biến con sông thành một tài nguyên cảnh quan, du lịch vô giá, chấm dứt cảnh nhà cửa nhất loạt “ngoảnh lưng ra sông”…

Nhưng di sản lớn của Chủ tịch Trần Duy Hưng không chỉ nằm ở những công trình vật chất. Đó còn là một phong cách quản trị gần dân, trọng dụng người tài và đề cao trách nhiệm của người đứng đầu. Ông thường trực tiếp xuống những nơi khó khăn, lắng nghe người dân và xử lý công việc tại chỗ. Trong những ngày Hà Nội bị máy bay Mỹ đánh phá cuối năm 1972, ông có mặt tại khu phố Khâm Thiên và Bệnh viện Bạch Mai, những nơi chịu thiệt hại nặng nề, để trực tiếp thăm hỏi, chia sẻ, động viên người dân và cán bộ, chiến sĩ, cùng thành phố khắc phục hậu quả.

Hơn 30 năm sau lần đầu được giao đứng đầu chính quyền Hà Nội, bác sĩ Trần Duy Hưng vẫn được nhắc đến như một người lãnh đạo gần dân, tận tụy với công việc và được nhân dân tin yêu. Ông giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Hành chính thành phố lần đầu từ tháng 8/1945 đến tháng 12/1946 và trở lại đảm nhiệm từ tháng 11/1954 đến tháng 4/1977. Ngày 3/2/2005, ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.

Bác sĩ Trần Duy Hưng qua đời đầu mùa thu năm 1988. Tháng 1/1999, TP Hà Nội có một con đường mới mang tên ông.

Đánh giá về ông, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết: “Một con người của Nhân dân, vì Nhân dân. Là một trí thức để lại tấm gương sáng cho các thế hệ trí thức cả hôm nay và mai sau học tập, noi theo”.