Hẹp động mạch cảnh là một trong những nguyên nhân liên quan đến đột quỵ thiếu máu não. Bệnh thường bắt nguồn từ xơ vữa động mạch, khiến lòng mạch hẹp dần hoặc mảng xơ vữa nứt vỡ, tạo huyết khối di chuyển lên não.

Hẹp động mạch cảnh diễn tiến âm thầm

TS.BS Bùi Nguyên Tùng, Viện Tim mạch, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, động mạch cảnh là hai mạch máu lớn chạy dọc hai bên cổ, đưa máu từ tim lên nuôi não. Hẹp động mạch cảnh thường gặp nhất tại vị trí chia đôi giữa động mạch cảnh chung và động mạch cảnh trong, chủ yếu do xơ vữa.

Các yếu tố như tuổi cao, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và hút thuốc lá có thể làm tổn thương lớp nội mạc thành mạch. Cholesterol, đặc biệt LDL-cholesterol, lắng đọng cùng phản ứng viêm tạo thành mảng xơ vữa, khiến lòng mạch hẹp dần.

Nguy hiểm hơn, khi mảng xơ vữa nứt vỡ, các mảnh vụn và huyết khối có thể theo dòng máu lên não, gây tắc động mạch não và dẫn đến đột quỵ thiếu máu não.

Hẹp động mạch cảnh được chia thành hai nhóm: có triệu chứng và không có triệu chứng. Hẹp có triệu chứng được xác định khi người bệnh từng bị nhồi máu não hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) thuộc vùng động mạch bị hẹp trong vòng 6 tháng gần đây.

TIA có thể gây yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó hoặc mù thoáng qua một mắt. Các biểu hiện có thể chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết hoàn toàn nhưng vẫn là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm, bởi đột quỵ thực sự có thể xảy ra ngay sau đó.

Theo TS.BS Bùi Nguyên Tùng dữ liệu trên 1.191 người bệnh bị TIA hoặc nhồi máu não tại Bệnh viện Bạch Mai cho thấy 5,2% bị hẹp động mạch cảnh từ 50% trở lên ở cùng bên với vùng não bị tổn thương.

Nam giới gặp tình trạng này nhiều hơn nữ giới khoảng 4-5 lần. Cứ thêm mỗi 10 tuổi, nguy cơ hẹp động mạch cảnh tăng khoảng 1,5 lần; người từng bị đột quỵ có khả năng mắc bệnh cao gấp khoảng 2 lần người bình thường.

Khi nào cần kiểm tra động mạch cảnh?

Người từng bị TIA hoặc nhồi máu não cần được kiểm tra bệnh lý động mạch cảnh theo khuyến cáo hiện hành. Người lớn tuổi, nam giới, người tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá hoặc từng bị đột quỵ cũng nên khám sức khỏe định kỳ và trao đổi với bác sĩ về việc sàng lọc tổn thương động mạch cảnh.

Đặc biệt, nguy cơ đột quỵ tái phát cao nhất trong những ngày đầu sau dấu hiệu cảnh báo. TS.BSCKII Nguyễn Tiến Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết ở người hẹp động mạch cảnh đã có triệu chứng nhưng chỉ điều trị bằng thuốc, nguy cơ đột quỵ tái phát trong 14 ngày đầu có thể khoảng 11,5%, tương đương cứ khoảng 9 người thì có 1 người bị đột quỵ lại.

Vì vậy, với người bệnh có chỉ định can thiệp khai thông động mạch cảnh, việc thăm khám và điều trị không nên kéo dài nhiều tuần.

Dấu hiệu không được chờ đợi

TS.BSCKII Nguyễn Tiến Dũng cảnh báo, đột ngột yếu hoặc tê một bên mặt, tay, chân; méo miệng; nói khó; mờ hoặc mất nhìn một mắt như có “tấm rèm che” là những dấu hiệu cần đến ngay cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ hoặc gọi 115.

Ngay cả khi triệu chứng tự hết sau vài phút, người bệnh vẫn cần được cấp cứu, không nên chờ đợi xem tình trạng có tái diễn hay không.

Để đánh giá mức độ hẹp, siêu âm Doppler động mạch cảnh thường được thực hiện đầu tiên. Nếu phát hiện hẹp đáng kể, người bệnh có thể được chỉ định chụp CTA hoặc MRA để xác nhận. Chụp mạch số hóa xóa nền (DSA), là thủ thuật xâm lấn, được thực hiện khi các kết quả không thống nhất.

Theo TS.BSCKII Nguyễn Tiến Dũng, mức độ hẹp cần được đo theo cùng một tiêu chuẩn thống nhất. Cùng một vị trí hẹp nhưng đo bằng hai phương pháp khác nhau có thể cho kết quả khác nhau, ảnh hưởng đến quyết định điều trị.

Hẹp bao nhiêu phần trăm cần can thiệp?

Hẹp động mạch cảnh nặng có thể được điều trị bằng phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh hoặc đặt stent.

Ở người bệnh đã có triệu chứng và hẹp 70-99%, việc tái thông mạch máu có chỉ định rõ ràng nếu nguy cơ thủ thuật ở mức chấp nhận được. Với mức hẹp 50-69%, bác sĩ cần cân nhắc dựa trên tình trạng từng người bệnh. Hẹp dưới 50% chủ yếu được điều trị nội khoa tối ưu.

Dù có can thiệp hay không, người bệnh vẫn phải dùng thuốc theo chỉ định, kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết và bỏ thuốc lá.

Ở người chưa có triệu chứng, nguy cơ cũng không thể xem nhẹ. Một nghiên cứu lớn trên người hẹp từ 70% trở lên cho thấy sau 4 năm, cứ 100 người chỉ điều trị bằng thuốc thì khoảng 6 người bị đột quỵ hoặc tử vong, so với gần 3 người ở nhóm được tái thông bằng đặt stent hoặc phẫu thuật bóc nội mạc.

Tuy nhiên, không chỉ nhìn vào tỷ lệ hẹp. Các bác sĩ còn đánh giá đặc điểm mảng xơ vữa như chảy máu trong mảng, loét hoặc những dấu hiệu bất ổn khác. Dù vậy, bằng chứng hiện tại chưa đủ để chỉ dựa vào đặc điểm mảng xơ vữa nhằm mở rộng chỉ định can thiệp.

Với người hẹp dưới 70% chưa có triệu chứng, dùng thuốc đều đặn, kiểm soát các yếu tố nguy cơ, thăm khám và siêu âm định kỳ vẫn rất quan trọng để phát hiện sớm tình trạng hẹp tiến triển.

“Với người có cơn thiếu máu não thoáng qua, mù thoáng qua một mắt, yếu liệt tay chân, nói khó hoặc những dấu hiệu bất thường khác về thần kinh, việc kiểm tra động mạch cảnh sớm có thể giúp tìm ra nguyên nhân và quan trọng hơn là ngăn một cơn đột quỵ tiếp theo khi vẫn còn cơ hội can thiệp”, TS.BSCKII Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh.

Mời quý độc giả theo dõi video: El Nino mạnh lên nhanh chóng, việt Nam đối mặt với nắng nóng kỷ lục và hạn hán