Mua mìn dễ hơn mua rau
Làng Mạ thuộc xã Vĩnh Kiên (Yên Bình, Yên Bái) nhìn bề ngoài chẳng mấy khác lạ với bao ngôi làng Việt. Nhưng cái lạ ẩn nấp trong những ngôi nhà nhỏ bên hồ Thác Bà kia là cả một nỗi đau khó nói thành lời. Bên cạnh sự yên ả thanh bình của làng Mạ là những tiếng nổ chát chúa của mìn tự chế.
Làng ven hồ Thác Bà, lợi thế trời ban sản lượng cá khổng lồ để có thể mưu sinh khi bờ xôi ruộng mật ngày càng thu hẹp. Đáng ngại thay, người ta dùng mìn để huỷ hoại cả cá tôm lẫn thắng cảnh. Vì thế, nhiều người trong làng đã không tránh khỏi sự quả báo khi sự việc đã rồi mới thấy nhiều nuối tiếc lẫn hối hận, than thân khuyết tật trách phận mù loà.
 |
| Hồ Thác Bà đem lại nguồn thuỷ sản nhưng cũng lấy đi nhiều đau thương của người dân Yên Bái. |
Ông Trần Văn Hiền, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Kiên ái ngại: "Thống kê ra con số những người bị mìn tàn phá không phải là nhỏ. Làng Mạ nghèo mà dân trí thấp nên mới dẫn đến hậu họa cụt tay, cụt chân, mù loà như thế". Nhưng đáng nói là, khi rất nhiều người bị mìn nổ làm cho tàn phế thân thể, trở thành gương tày liếp thì vẫn chẳng có ai sợ. Người ta vẫn đi mua thuốc nổ, tự chế ra mìn và vô tư đem ra hồ đánh cá.
Ông Hiền bảo, đấy là bởi một số công ty xí nghiệp khai thác đá ở khu vực hồ Thác Bà bán thuốc nổ cho dân. Vả lại, một thời công tác quản lý chất nổ của chính quyền còn chưa sâu sát. Còn người dân thì khẳng định chắc như đinh đóng cột, ở hồ Thác Bà người ta mua mìn dễ hơn mua rau.
Như làng Mạ có 170 hộ với trên 700 nhân khẩu thì phân nửa số người trong làng biết cách mua thuốc nổ ở đâu, bao nhiêu tiền một lạng và phân loại thuốc, pha chế tự tạo như thế nào để tận diệt hồ Thác Bà có hiệu quả? Và điều ấy đã được chứng minh trong suốt mấy chục năm qua, chỉ tiếc rằng không có ai lên tiếng cảnh báo để họ phải chịu hậu quả và mang cái tiếng là "làng cụt tay".
 |
| Cảnh tượng nổ mìn đánh bắt cá ở hồ Thác Bà. |
Quái kiệt ném mìn bằng chân
Và có một điều lạ ở làng Mạ, người ta không bao giờ lên án những người tận diệt hồ Thác Bà. Mà ngược lại, những người biết đánh cá bằng mìn mới thực sự là biết làm ăn. Ví như ông Đặng Văn Lự bị mìn tàn phá cụt cả hai tay. Vậy mà theo người dân địa phương, ông vẫn có thể ném mìn bằng chân để kiếm sống.
Đem chuyện hỏi ông Lự, người đàn ông đã mất đi cả hai cánh tay chỉ cười cười, rồi nói: "Nhân tham tài nhi tử, điểu tham thực nhi vong. Đã dính hậu quả rồi, đã mất đi cả tay rồi thì phải dừng lại thôi. Chứ nếu cứ cố ném mìn xuống hồ thì có ngày thiệt mạng".
Ông Lự vốn là lính công binh quê gốc Nam Định. Phục viên, ông lên Yên Bái khai hoang, chọn hồ Thác Bà là nơi kiếm kế mưu sinh. Ai ngờ, sau nhiều lần thu hoạch được cả tấn cá thì ngày định mệnh giáng xuống. Mìn đã châm ngòi nhưng không bén lửa, tưởng mìn xịt, ông cúi miệng thổi phù. Mìn nổ, ông bất tỉnh cả tháng trời. Khi tỉnh dậy, đôi tay đã mất, toàn thân thương tích nặng, có những chỗ thịt chín bác sỹ phải khoét đi, sâu hoắm.
Ông lặng thinh, mắt ngấn lệ than thở: "Cũng vì cuộc sống mà thôi, ai mà ngờ mìn nó lại nổ trên đôi tay mình. Nếu biết trước, chẳng dại gì mà dùng mìn đánh cá. Nhưng các cậu tính, dùng lưới đánh cá thì được bao nhiêu, có khi chết đói trước khi đưa cá về đến nhà".
Bây giờ, mọi sinh hoạt hằng ngày của ông Lự đều do một tay người vợ cáng đáng hết. Ông hối hận vì đã tự làm mình khuyết tật nên bây giờ, ông muốn hiến đôi mắt và tất cả những gì trên cơ thể ông còn dùng được cho y học.
 |
| Ông Lự với đôi tay cụt vì mìn. |
Cụt, mù, chết
Anh Kiên không giấu giếm: "Lần đầu tiên chế mìn đem ra hồ Thác Bà bắt cá thì gặp nạn. Mìn chỉ có 0,5g thuốc nổ, một tay cầm mìn, một tay châm lửa mà chẳng biết nó nổ lúc nào. Khi tỉnh dậy đã thấy mình thành người tàn tật rồi".
Theo anh Kiên, ở làng Mạ này còn nhiều người bị cụt, mù và thậm chí là mất mạng vì mìn. Người dân ở đây có truyền thống bám hồ mưu sinh, bắt con cá con tôm đem ra chợ bán. Nhưng nếu mua lưới, đan rọ thì tiền đâu cho nổi. Thôi thì mua vài cân thuốc nổ về dùng dần, bắt cá vừa dễ dàng lại nhanh chóng.
Vì vậy, ở làng Mạ, số người chết vì mìn không phải ít. Đâu cần đi xa, anh trai ông Lự là Đặng Minh An cũng bị mìn nổ dẫn đến tử vong. Rồi cạnh nhà là ông Thiết, một người sát cá nổi tiếng Yên Bái cũng không thoát được sức công phá khủng khiếp của mìn. Những cái chết tức tưởi ở làng Mạ không cảnh báo được điều gì so với nhu cầu mưu sinh của người dân.
Chị Nguyễn Thị Liện, vợ anh Kiên buồn bã: "Chồng em vừa cụt tay lại mù mắt nên chẳng làm được việc gì. Nhà nghèo, rồi có khi con cái cũng phải nghỉ học thôi. Mỗi tháng anh ấy được 360 nghìn đồng tiền trợ cấp tàn tật nhưng chẳng thấm vào đâu so với việc phải mua thuốc".
 |
| Vì mìn, anh Kiên bị cụt tay và mù một mắt. |
Theo ông Trần Văn Hiền, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Kiên, chưa có một thống kê chính xác nào về số người bị chết và thương tật do nổ mìn bắt cá ở hồ Thác Bà. Nhưng chắc chắn là không nhỏ, chỉ tính riêng ở làng Mạ thì cũng hơn chục người bị "dính đòn" do dùng mìn.
Cũng theo ông Hiền, hiện nay nạn dùng mìn để bắt cá hầu như không còn. Tuy nhiên, theo tìm hiểu của chúng tôi, việc người dân sử dụng mìn để bắt cá trên hồ Thác Bà vẫn khá phổ biến. Vấn đề ở chỗ, khi chính quyền kiểm tra thì họ sẽ dừng và khi chính quyền rút khỏi địa bàn thì cá bắt đầu nổi trắng mặt nước.
"Do cuộc sống quá khó khăn và dân trí còn thấp nên bà con không thể ý thức được tác hại của việc dùng mìn tận diệt thủy sản. Chính quyền địa phương cũng tuyên truyền nhân dân không sử dụng mìn, đồng thời giám sát các công ty khai thác đá có hoạt động bán thuốc nổ cho người dân".
Ông Trần Văn Hiền (Chủ tịch UBND xã Vĩnh Kiên)
