Những ngày đầu xuân Tết Bính Ngọ 2026, đền Quan Lớn Tuần Tranh tại xã Ninh Giang (TP Hải Phòng) là điểm đến thu hút nhiều người dân, du khách đến tham quan, chiêm bái.

Từ truyền thuyết thần kỳ

Đại diện Ban Quản lý di tích đền Tranh cho biết, chỉ trong 3 ngày Tết, hơn một vạn người dân và du khách thập phương đã về tham quan, lễ bái tại đền Tranh. Ghi nhận của PV Tri thức và Cuộc sống chiều ngày 19/2 (mùng 3 Tết Bính Ngọ), trước cửa khu vực đền các bãi xe đều chật kín chỗ, dòng người đổ về đền đông như nêm. Khu vực trong đền đông đảo du khách tập trung, người chụp ảnh check-in tại đền, người vào trong đền lễ bái cầu mong một năm làm ăn thuận lợi.

Để phục vụ du khách đến tham quan tại đền, xã Ninh Giang đã triển khai phương án bảo đảm an ninh trật tự nên không xảy ra ùn tắc tại khu vực trong và ngoài đền, việc trông giữ phương tiện, thu vé xe đúng theo quy định. Du khách đến nơi đây đều cảm thấy rất hài lòng.

Đền Tranh (đền Quan lớn Tuần Tranh) là một ngôi đền thờ phụng Quan Lớn Tuần Tranh (dân gian gọi là Đệ Ngũ Vương Quan, là một vị thủy thần sông nước. Các tư liệu lịch sử như cuốn "Thần linh đất Việt" của Vũ Thanh Sơn và cuốn "Địa dư các tỉnh Bắc kỳ" của Đỗ Đình Nghiêm, Ngô Vị Liễn, Phạm Văn Thư xuất bản năm 1925, Quan lớn Tuần Tranh còn được thờ phụng ở Đền Kỳ Cùng, tỉnh Lạng Sơn. Trong dân gian truyền nhau rất nhiều câu chuyện truyền thuyết thần kỳ về Quan lớn Tuần Tranh.

Theo truyền thuyết, Quan lớn Tuần Tranh là hoàng tử thứ 5 của vua Thủy Tề, được giao cai quản ngã 3 sông Tranh, nơi giao nhau của 3 vùng đất Ninh Giang - Vĩnh Bảo - Thái Bình xưa. Ông là người có công lao trong việc khai phá, canh giữ vùng đất sông Tranh nên được vua phong hầu. Ông phải lòng một cô gái xinh đẹp là vợ lẽ của quan Phủ, nhưng cô giấu ông thân phận của mình. Vì tội này vua phạt đầy ải ông lên biên giới phía Bắc. Để chứng tỏ mình vô tội, ông đã gieo mình xuống sông Kỳ Cùng, tỉnh Lạng Sơn, rồi xác ông trôi về bến đò Tranh, nơi ông dựng nghiệp năm xưa.

Cũng theo truyền thuyết, vào thời nhà Trần, tại vùng ngã ba sông Tranh giao với sông Luộc, người dân đã lập ra một ngôi đền thờ vị thủy thần cai quản khúc sông này. Đền ban đầu là ngôi miếu nhỏ, còn gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu, nằm sát bến sông nên thường bị tác động của thủy triều và dòng nước xoáy. Do bờ sông thường bị xói lở nên đến năm 1935, người dân lập một đền thờ mới tại làng Tranh Xuyên.

Căn cứ vào hệ thống bia ký tại đền, năm Tự Đức thứ năm (1852), ngôi đền được trùng tu tôn tạo trên quy mô lớn, với những mảng chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo, có tượng Quan lớn Tuần Tranh. Năm 1887, Pháp chiếm Hải Dương và Ninh Giang, chúng đóng quân ở thành Đô Giang (nay thuộc xã Ninh Giang) và sử dụng một số công trình kiến trúc để làm nơi đóng quân, trong đó có đền Tranh, mặc dù vậy chúng cũng không dám phá đền vì nghe danh đền rất thiêng.

Sau này nhân dân xây một đền Tranh mới ở giữa phố của thị trấn Ninh Giang cũ theo kiểu nội công ngoại quốc, có tam quan do ông Đào Lạng ở xã Văn Hội cung tiến. Đền có tổng số 127 gian trên khu đất rộng 4 mẫu Bắc Bộ. Năm 1946, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, thực hiện tiêu thổ kháng chiến, đền bị phá chỉ còn 3 gian cung cấm. Năm 1954, đền Tranh được phục dựng để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng trong nhân dân. Đến năm 1966, do nhu cầu mở rộng doanh trại quân đội, nhân dân địa phương cùng Lữ đoàn 513 (Quân khu 3) chuyển ngôi đền về địa điểm hiện nay.

Tới những giá trị tốt đẹp trong tín ngưỡng

Những truyền thuyết được lưu truyền rất khó để kiểm chứng nhưng đến nay, nhiều người dân vẫn truyền nhau về sự linh thiêng của ngôi đền và những giá trị tốt đẹp trong tín ngưỡng dân gian. Những người làm nghề buôn bán tin rằng, về với đền Tranh, lễ bái Quan lớn Tuần Tranh để mong cầu việc làm ăn sẽ gặp nhiều may mắn. Từ đó, cứ dịp lễ tết, đông đảo du khách thập phương không hẹn nhau tự tìm về khiến ngôi đền luôn đông đúc.

Trải qua nhiều thế kỷ, với những biến cố thăng trầm của lịch sử, đền Tranh vẫn giữ được bản sắc văn hóa độc đáo. Nơi đây còn lưu giữ được nhiều hiện vật, tư liệu lịch sử có giá trị như cuốn thư, linh vật, hoa văn thời Trần, đại tự, câu đối, bi ký... chứa đựng giá trị nghệ thuật kiến trúc với 34 gian, bao gồm 7 gian tiền tế, 7 gian trung từ, các gian nhà nối, hậu cung, đông vu và nhiều công trình phụ trợ khác.

Đền Tranh ngày nay đã được tôn tạo trở thành một công trình kiến trúc tâm linh lớn và cũng là một trong những ngôi đền thiêng biểu tượng của vùng Đồng Bằng Bắc bộ.

Ngày 25/3/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng đền Tranh là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Một năm đền Tranh có 2 kỳ lễ hội mùa xuân và lễ dâng hương mùa thu. Nghệ thuật hát chầu văn và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã trở thành một trong những nét văn hóa nổi bật tại lễ hội đền Tranh. Lễ hội truyền thống đền Tranh được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022 và di tích kiến trúc nghệ thuật Đền Tranh mới đây được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh.