Ngày 7/11, tại Văn Miếu Sơn Tây, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây tổ chức trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076-2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây”.

Trưng bày được tổ chức nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11), Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11). Hoạt động nhằm giới thiệu, quảng bá, tôn vinh các giá trị di sản văn hóa tiêu biểu của Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám và truyền thống hiếu học, khoa bảng của vùng đất Sơn Tây.

Quốc Tử Giám, trung tâm đào tạo nhân tài của quốc gia

Phát biểu khai mạc trưng bày, ông Trương Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây, cho biết, năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh đô Thăng Long, đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục nước nhà. Trải qua nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám đã trở thành trung tâm đào tạo, bồi dưỡng nhân tài của quốc gia, góp phần xây dựng và phát triển nền giáo dục Nho học Việt Nam.

Là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, trong hơn 700 năm tồn tại, Quốc Tử Giám Thăng Long đã quy tụ đội ngũ danh sư có tâm, có tài như Tư nghiệp Chu Văn An, Tế tửu Nguyễn Trực, Tế tửu Phùng Khắc Khoan, Tư nghiệp Nguyễn Bá Lân… Những nhà giáo mẫu mực đó đã bồi dưỡng nên hàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài cho đất nước. Những tên tuổi ấy góp phần khẳng định vị trí của Quốc Tử Giám trong nền giáo dục khoa cử thời trung đại.

Gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Văn Miếu - Quốc Tử Giám là những danh nhân như các vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và Tư nghiệp Quốc Tử Giám Chu Văn An. Hiện nay, di tích còn lưu giữ 82 bia Tiến sĩ triều Lê - Mạc, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới, khắc ghi tên tuổi những người đỗ đại khoa trong các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779, là “pho sử đá” cung cấp thông tin quan trọng về lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời quân chủ.

Từ Quốc học Thăng Long đến mạch nguồn hiếu học xứ Đoài

Theo ông Trương Quang Vinh, từ Quốc Tử Giám Thăng Long, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài không ngừng được bồi đắp, lan tỏa tới nhiều vùng miền, tạo nên những vùng đất khoa bảng nổi tiếng, trong đó có Sơn Tây - vùng đất xứ Đoài giàu truyền thống lịch sử và văn hóa.

Đặc biệt, giữa Quốc Tử Giám Thăng Long và vùng đất Sơn Tây có mối liên hệ sâu sắc trong lịch sử giáo dục, khoa cử. Nhiều người con ưu tú của Sơn Tây đã học tập, đỗ đạt, được ghi danh trên những tấm bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám; nhiều người tham gia giảng dạy, đào tạo nhân tài, có những đóng góp quan trọng cho nền giáo dục và sự phát triển của đất nước.

Truyền thống hiếu học ấy còn được thể hiện qua hệ thống trường học, các dòng họ khoa bảng, các di tích Nho học, đặc biệt là Văn Miếu Sơn Tây - nơi tôn vinh đạo học, khuyến khích việc học hành và đề cao những người có tài năng, đức độ.

Theo tư liệu cung cấp từ ban Tổ chức, phạm vi địa danh Sơn Tây được xác định trên bản đồ năm 1909 và năm 1940. Vùng đất này có 70 người đỗ đại khoa, trong đó 40 người đỗ Tiến sĩ được khắc tên trên bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Nhiều nhà khoa bảng người Sơn Tây từng đảm nhiệm công việc giảng dạy, quản lý tại Quốc Tử Giám như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Bá Lân, Phan Cận và Nguyễn Quý Hiển. Trưng bày cũng giới thiệu các Giám sinh người Sơn Tây từng học tại Quốc Tử Giám như Nguyễn Thì Lượng, Phan Nhuệ.

Cùng với Quốc Tử Giám, hệ thống giáo dục ở Sơn Tây thời quân chủ bao gồm trường công và trường tư. Bên cạnh trường công từ cấp tỉnh đến huyện, các lớp học do nhà Nho, người đỗ đạt như Nguyễn Trực, Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh... mở tại các làng xã đã góp phần phổ biến chữ nghĩa, giảng dạy kinh sách và duy trì việc học trong cộng đồng.

Truyền thống hiếu học của Sơn Tây còn được thể hiện qua những dòng họ có nhiều thế hệ đỗ đạt như họ Phan Huy ở Sài Sơn, họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng và họ Đỗ ở Hương Ngải.

Trong đó, dòng họ Phan Huy ở Sài Sơn nổi danh về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng. Nơi đây có nhiều danh nhân như Giang Văn Minh, Kiều Phú, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Nham... Đáng chú ý, nhà khoa bảng Nguyễn Nham là người soạn văn bia Đề danh Tiến sĩ cho các khoa thi năm 1664, 1680, 1694 và 1710.

Hiện nay, các di tích Nho học như Văn Miếu Sơn Tây, Văn chỉ Đông Sàng, Thế Trụ, Hương Ngải, Phùng Xá... vẫn được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị.

Khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ và tiếp nối truyền thống hiếu học

Ông Trương Quang Vinh cho hay, với mong muốn giới thiệu, làm sáng tỏ hơn những giá trị lịch sử, văn hóa ấy, Trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076 - 2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” được tổ chức với hệ thống tư liệu và hình ảnh, tập trung giới thiệu hành trình 950 năm Quốc Tử Giám Thăng Long; truyền thống giáo dục, khoa cử Sơn Tây.

Bên cạnh những nội dung giới thiệu lịch sử, trưng bày còn có các hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống, giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thêm cơ hội tìm hiểu về nền giáo dục khoa cử xưa, cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của tri thức, của việc học và truyền thống tôn sư trọng đạo.

“Tôi tin tưởng rằng, trưng bày lần này sẽ góp phần làm phong phú thêm các hoạt động văn hóa tại Văn Miếu Sơn Tây, tiếp tục phát huy giá trị di sản Nho học, đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ và tiếp nối truyền thống hiếu học, trọng hiền tài của quê hương, đất nước”, ông Vinh bày tỏ.