Tôm mũ ni (họ Scyllaridae) là một nhóm giáp xác biển độc đáo, thường bị nhầm lẫn với tôm hùm do cùng thuộc bộ Mười chân (Decapoda). Tuy nhiên, điểm dễ nhận biết nhất của chúng là cặp râu trước dẹt, bè rộng như hai chiếc xẻng hoặc một tấm khiên úp lên phần đầu. Chính đặc điểm này đã tạo nên tên gọi "mũ ni" trong tiếng Việt, đồng thời giúp chúng khác biệt hoàn toàn với những chiếc râu dài và mảnh của tôm hùm thông thường.
Ảnh: Wikimedia Commons
Họ Scyllaridae phân bố rộng khắp các vùng biển nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới, từ các rạn san hô, bãi đá đến nền cát hoặc bùn ở độ sâu từ vài mét đến hàng trăm mét. Ban ngày, chúng thường ẩn mình trong các khe đá hoặc vùi nửa thân dưới lớp cát để tránh kẻ săn mồi. Khi màn đêm buông xuống, tôm mũ ni mới bắt đầu bò ra kiếm ăn, chủ yếu là các loài nhuyễn thể, giun nhiều tơ, động vật đáy và xác sinh vật.
Ảnh: Wikimedia Commons
Điều thú vị là dù không có càng lớn để tự vệ, chiếc râu dẹt cứng cáp lại đóng vai trò như một "lá chắn". Khi bị tấn công, tôm mũ ni có thể ép sát cơ thể xuống nền đá, dùng phần râu che kín đầu và tận dụng lớp vỏ dày để chống lại những cú cắn từ cá lớn hoặc bạch tuộc. Chúng cũng có thể co mạnh phần đuôi để bật lùi rất nhanh, tạo cơ hội trốn thoát trong tích tắc.
Một trong những giai đoạn kỳ lạ nhất của vòng đời tôm mũ ni là ấu trùng phyllosoma. Thay vì trông giống một con tôm thu nhỏ, ấu trùng có cơ thể dẹt, trong suốt như chiếc lá thủy tinh với các chân dài mảnh. Chúng có thể trôi nổi trong đại dương suốt nhiều tháng, thậm chí gần một năm ở một số loài, trước khi biến thái thành dạng hậu ấu trùng và cuối cùng lột xác thành tôm non sống dưới đáy biển. Đây là một trong những giai đoạn ấu trùng kéo dài nhất ở các loài giáp xác.
Ảnh: Joel Sartore
Nhiều loài tôm mũ ni có giá trị kinh tế cao và được xem là đặc sản tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Các loài như tôm mũ ni trắng, tôm mũ ni đỏ hay tôm mũ ni đen thường xuất hiện trong các nhà hàng hải sản nhờ phần thịt chắc, ngọt và thơm. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức ở một số khu vực đang làm suy giảm quần thể tự nhiên, khiến nhiều nơi phải áp dụng các biện pháp quản lý nguồn lợi và bảo vệ mùa sinh sản.
Dù không nổi tiếng bằng tôm hùm, họ Scyllaridae vẫn là một nhánh tiến hóa rất thành công của đại dương. Với chiếc "mũ" đặc trưng, vòng đời kỳ lạ và khả năng thích nghi tuyệt vời với môi trường đáy biển, tôm mũ ni là minh chứng rằng thiên nhiên luôn tạo ra những thiết kế độc đáo vượt xa trí tưởng tượng của con người.
